Απηχήσεις ενός παλιού βιβλίου

Του Γιώργου – Νεκτάριου Παναγιωτίδη*

   Το 1987 μοιάζει, η αλήθεια είναι, κάπως μακρινό. Όσοι γεννήθηκαν τότε περίπου, όπως κάποιοι από εμάς, ανήκουν στη Γενιά Υ ή τους “millenials” (millenium=χιλιετία), τα παιδιά της νέας χιλιετίας. Τότε ήταν που βγήκε σε κυκλοφορία το βιβλίο του μεγάλου θεολόγου Νικόλαου Θ. Μπουγάτσου με τίτλο “Ορθοδοξία και σεξουαλικό πρόβλημα”. Το βιβλίο έτυχε επιμέλειας και εκδόθηκε από τις εκδόσεις Μήνυμα!

   Το βιβλίο περιλαμβάνει στην αρχή ένα ανάτυπο από τη ΘΗΕ, και ένα πρωτότυπο κείμενο, και ξεκινάει με ένα επίγραμμα: “δεν επιθυμώ τον καλλωπισμό με τη σεμνότητα του λόγου, αλλά να καταστήσω σεμνούς τους ακροατές”. Αλλού ο συγγραφέας του επιγράμματος Ιωάννης ο Χρυσόστομος είχε πει σε παρόμοιο πνεύμα και τόνο: “ορισμένοι από εσάς αποκαλείτε τα λόγια μου άσεμνα”. Ο θεολόγος-κοινωνιολόγος έδωσε στο βιβλίο αυτό μια προσέγγιση που άξιζε να διαβαστεί πάνω σε θέματα δύσκολα και πολυταλανισμένα: του έρωτα (με όλες τις έννοιες), καθώς και των σεξουαλικών σχέσεων.

   Η γνώση του συγγραφέα πάνω στην κοινωνιολογία, την ψυχολογία, τη θύραθεν φιλοσοφία, διαλάμπει μέσα στο κείμενο. Επίσης, αυτό που εκπλήσσει είναι ότι έχει μια πολύ καλή γνώση της Πατερικής σοφίας και ξέρει να τη χρησιμοποιήσει σωστά, αφού την αποσυνδέσει αρχικά και στη συνέχεια επανεντάξει, “γειώσει” στη σύγχρονη πραγματικότητα. Ένα υποκεφάλαιο το αφιερώνει συγκεκριμένα στους νέους με τίτλο “ο νέος τώρα τι θα κάνει;” Εκεί, προσπαθεί να δώσει το μέτρο, τη μέση και βασιλική οδό, τοποθετώντας μπροστά την αγάπη μεταξύ των δύο και στη συνέχεια την σωματική τους σχέση. Έτσι, όπως στο γάμο, υπάρχει “ομόνοια ψυχών και σωμάτων” και το κάρο δεν τοποθετείται πίσω από το άλογο, αλλά το αντίστροφο.

   Το βιβλίο αυτό γράφτηκε σε μια δύσκολη εποχή, και ειδικά για τους Χριστιανούς νέους και νέες. Η ελλαδική Διοικούσα Εκκλησία τελούσε ακόμη υπό την ισχυρή επίδραση τόσο του πιετισμού όσο και, όπως είχε παρατηρήσει ο π. Ιωάννης Μάιεντορφ, απόψεων ταυτόσημων με αυτών του Πάπα Παύλου του 6ου. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι το ερωτικό αίσθημα, όπως αναγνωριζόταν εμφατικά από τους μεγαλύτερους Πατέρες της Ορθόδοξης Εκκλησίας ως “εγκατασπορά του Θεού”, δεν είχε καμία… απήχηση μέσα στην “ποιμαντική των εγκυκλίων” της εποχής εκείνης. Οι επιδράσεις του αυγουστινισμού καθιστούσαν το γάμο από μυστήριο αγάπης ένα όχημα τυφλής διαιώνισης του είδους και διαχείρισης του δημογραφικού προβλήματος. Είναι εμφανές ότι μια τέτοια έωλη προσέγγιση δε βρήκε καμιά ανταπόκριση στους νέους της δεκαετίας του 1990, που ήρθαν αντιμέτωποι από την άλλη με έναν ανέραστο και εφετζίδικο υπερσεξουαλισμό.

   Στις μέρες μας, η Γενιά Ζ, που είναι η νεότερη από τις δύο νέες ενήλικες γενιές, έχει εμφανίσει σημάδια αλλαγών. Από τη μία, περισσότερα μέλη της φέρονται να αναγνωρίζουν τους εαυτούς τους ως “σεξουαλικά ιδιαίτερους”. Από την άλλη, ο υπερκορεσμός των εφήμερων σχέσεων σε όλα τα επίπεδα ίσως ήταν που καλλιέργησε την εντυπωσιακή στροφή μακριά τους και προς τη μονογαμικότητα, που παρατηρείται, τουλάχιστον ως στόχος, σε εντυπωσιακό βαθμό. Όντως, στην Ορθόδοξη Εκκλησία, από το βιβλίο ακόμη του Τωβίτ, έχουμε το νυμφαγωγό Χριστό: ο Χριστός προσάγει τη νύμφη και η ερωτική σχέση που δημιουργείται μέσα από τον ορθόδοξο γάμο συνεχίζεται ως πνευματικός έρωτας ως την αιωνιότητα.

   Ας μην αποκαλέσουμε λοιπόν τέτοια λόγια άσεμνα, αλλά ας κρατήσουμε την αληθινή σεμνότητα, απορρίπτοντας την πλάνη και τη “σεμνοτυφία”.

Τρίτη, 06 Οκτωβρίου 2026

* O Γιώργος-Νεκτάριος Παναγιωτίδης είναι Συγγραφέας, Πληροφορικός-Οικονομολόγος (M.Sc./M.A.)».

Σκέψεις για την κατάσταση του εκπαιδευτικού μας συστήματος,

με αφορμή την προσπάθεια κατάργησης του Άρθρου 16

του Συντάγματος

Του Αντώνη Ναξάκη*

   Είναι γνωστό πως το καπιταλιστικό σύστημα την δεκαετία του 1970 μπήκε σε βαθιά κρίση. Με αφορμή την πετρελαϊκή κρίση του 1973 βγήκε στην επιφάνεια ολόκληρη η συστημική κρίση που εκφράστηκε στην οικονομία, στην κοινωνία και στην γεωστρατηγική ηγεμονία των κυρίαρχων δυτικών δυνάμεων (ήττα των ΗΠΑ στην Ινδοκίνα).

   Στις αρχές της δεκαετίας του 1980 οι κυρίαρχες καπιταλιστικές δυνάμεις απάντησαν στην πολύπλευρη κρίση τους με το νεοφιλελεύθερο μοντέλο καπιταλιστικής ανάπτυξης. Η Θάτσερ υλοποίησε τις ιδέες της σχολής της Αυστρίας (Χάγεκ, κλπ.) Τη σκυτάλη πήρε ο Ρέιγκαν και οι Μπους του Σικάγο (Φρίντμαν, κλπ.).

   Η γενική ιδέα της σχολής του νεοφιλελευθερισμού ήταν και είναι η καταστροφή κάθε συλλογικής έκφρασης των ανθρώπων. Στην κοινωνία, στην εργασία, στην οικογένεια, στην συλλογική αντίληψη για την ανθρωπότητα (ανθρωπινότητα), στην κατανάλωση, ακόμα και στα όνειρα ο άνθρωπος πρέπει να είναι και να αισθάνεται μόνος του και ο θεός για όλους.

ΜΙΜΗΣ Α. ΝΙΚΟΛΑΟΥ: Από τη ζωή μου στην Κέρτεζη

(«Όσα είδα, όσα άκουσα, όσα έμαθα»: Βιβλιοπαρουσίαση)

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Η Κέρτεζη έζησε φέτος το Καλοκαίρι άλλη μία ευχάριστη συγγραφική έκπληξη! Ένα νέο βιβλίο μπήκε στη ζωή μας κι ένας νέος συγγραφέας εμφανίστηκε στα δημόσια πράγματα. Και προστίθεται σε αρκετούς παλαιότερους συγγραφείς, άνδρες και γυναίκες.

   Ο Δημήτριος (Μίμης) Α. Νικολάου, ο νέος μας Κερτεζίτης συγγραφέας, γεννήθηκε (1940) και μεγάλωσε στην Κέρτεζη. Γόνος ιερατικής οικογένειας, πολυμελούς, όπως πολλές στην επαρχία τα χρόνια εκείνα.

   Εδώ και αρκετά χρόνια είναι συνταξιούχος δάσκαλος και σχολικός σύμβουλος. Επί πλέον είναι και πτυχιούχος του τμ. Πολιτικής Επιστήμης και Κοινωνιολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου (Αθήνα), αλλά και σημαντικός γνώστης της επιστημονικής Βυζαντινής μουσικής με πάρα πολλές δεκαετίες πάνω στο αναλόγιο (στην Κέρτεζη από μικρό παιδί και ακόμα είναι δυναμικά ενεργός).

Κέρτεζη: οι εξορμήσεις στα ξωκκλήσια

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Όπως πολλά χωριά στον ορεινό όγκο της χώρας μας, έτσι και στην Κέρτεζη έχουν κτιστεί πολλά παρεκκλήσια και ξωκκλήσια. Τα περισσότερα ξωκκλήσια, απ’ αυτά που είναι όρθια, κτίστηκαν τον 20^ο αι., κάποια λίγα αρχές του 21^ου και ένα τον 19^ο αι. Αντίθετα τα παρεκκλήσια (εντός του οικισμού) καταγράφονται στον 20^ο αι., ενώ τα περισσότερα έρχονται από την εποχή της τουρκοκρατίας. Κάποια παλαιά ανακαινίστηκαν με την πάροδο του χρόνου.

   Τα παρεκκλήσια μπορούν να λειτουργήσουν και την φθινοπωρινή περίοδο όταν εορτάζουν (Αη Δημήτρης), ενώ σε άλλα εγκαταλείφθηκε η αντίστοιχη λειτουργία τους στη χειμερινή περίοδο (Αγία Βαρβάρα, Άγιος Χαράλαμπος, Άγιοι Θεόδωροι, Αη Τρύφωνας). Κατά κανόνα βρίσκεται άλλη αφορμή για να λειτουργήσουν.

  Με τον ερχομό του Πάσχα την άνοιξη και το καλοκαίρι σχεδόν όλα τα παρεκκλήσια και ξωκκλήσια λειτουργούν μέχρι και τις ημέρες μας. Μόνο ο παλαιός κεντρικός Ναός της Κοιμησης της Θεοτόκου, που δεν έχει ακόμα μπει σε πρόγραμμα αποκατάστασης, και το ξωκκλήσι της Κάτω Παναγιάς έχουν δεκαετίες να λειτουργηθούν.

   Στο άρθρο αυτό θα καταγράψουμε με χρονολογική σειρά τις λειτουργικές εξορμήσεις μόνο στα ξωκκλήσια, ένα θα αναφέρουμε συνοπτικά λίγα στοιχεία για την ανέγερσή τους και στα ιερά Πρόσωπα στα οποία αναφέρονται.

Δημόσια παιδεία και δημόσιοι λειτουργοί μετά τα μνημόνια

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Γνωρίζουμε οι ευρύτερα Καλαβρυτινές μάνες και γιαγιάδες, αλλά και οι Καλαβρυτινοί πατεράδες και παππούδες, με πόσους κόπους σπούδασαν στα Πανεπιστήμια από την περιοχή εκατοντάδες παιδιά (ειδικά μετά τη δεκαετία του 1950), χθεσινοί και σημερινοί επιστήμονες.

   Τα Πανεπιστήμια δεν είχαν δίδακτρα, τα βιβλία ήταν δωρεάν, υπήρχαν κουπόνια σίτισης σε σχετικά άπορους και δεν υπήρχε η σπάθη της διαγραφής των εργαζόμενων φοιτητών (πλην της απόπειρας του 1978 με το Ν. 815, που βρέθηκε για δεκαετίες στα σκουπίδια της ιστορίας)… Ανάμεσα σ’ αυτούς και ο γράφων, που προέρχεται από μια φτωχή αγροτική οικογένεια της Κέρτεζης, αλλά και πολλοί από σας….

  Πέρασαν κάποιες δεκαετίες με ιδιοτελείς και μονομερείς πολιτικές αρκετές φορές. Όμως, με το μηχανισμό των μνημονίων και της στενής επιτήρησης για δέκα ολόκληρα χρόνια (2010-2019) από τους «ετέρους» οδήγησαν το λαό στην απέλπιδα προσπάθεια ν’ αλλάξει καμιά δεκαριά κυβερνήσεις. Όμως οι 1000 περίπου νόμοι των μνημονίων έμειναν αλώβητοι. Κοντά σ’ αυτούς και μια βαθιά απογοήτευση που έστειλε πολλούς στην αποχή από τις εκλογικές διαδικασίες, έτσι που το 40% να είναι ένα μόνο 20%, και ν’ αντιστοιχεί στη μερίδα όσων περνούν ακόμα μια χαρά…

Φαράγγι, Βουραϊκός, Οδοντωτός

Του Παναγιώτης Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΟΙ ΠΛΗΜΥΡΕΣ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠΟΤΟΜΟ ΦΡΕΝΑΡΙΣΜΑ ΤΟΥ ΟΔΟΝΤΩΤΟΥ

   Τη χρονιά που πέρασε τέσσερα γεγονότα μεγάλης εμβέλειας συζητήθηκαν τόσο στα καφενεία, όσο και σε θεσμικό επίπεδο στην περιοχή μας.

   Τα συμβάντα εντός και εκτός ΟΠΕΚΕΠΕ και οι παραπλήσιες κινητοποιήσεις αγροτών, κτηνοτρόφων και μελισσοκόμων.

   Η πλημμύρα από τις φράουλες και μάλιστα σχετικά δίπλα στον Βουραϊκό, αλλά σίγουρα στο κλειστό οροπέδιό του.

   Οι πραγματικές πλημμύρες από τις συνεχόμενες βροχοπτώσεις, που εν τέλει γέμισαν με νερά τους υδροφόρους ορίζοντες, παρά τις πλημμύρες σε κομμάτια του αναδασμού.

   Και τέλος, το αργό στην αρχή, αλλά και το απότομο φρενάρισμα του ιστορικού οδοντωτού, που πλήττει εδώ κι ένα χρόνο εν μέρει και καίρια από τα μέσα Μαρτίου την τουριστική κίνηση στην πολίχνη των Καλαβρύτων.

Τρία Καλαβρυτινά μοναστήρια στην καρδιά του 1821

(Η εκτενής εισήγησή μου στις 21 Μαρτίου στα Καλάβρυτα)

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Στα όρια του οροπεδίου του Βουραϊκού υπήρχαν ακριβώς μετά την επανάσταση του 1821 12 μοναστήρια. Από την επίθεση στα μοναστήρια που έκανε η Αντιβασιλεία στις 7.10.1833 (ανδρικά), 9.3.1934 (γυναικεία) και 8.5.1934 (απαγόρευση δωρεών), έμειναν τα επτά ανδρικά.^[1] Ανάμεσά τους έμειναν ισχυρά τρία μεγάλα, όχι το ίδιο ξακουστά και τα τρία.

   Τα τρία μοναστήρια δημιουργούν στο χάρτη ένα νοητό ευθύγραμμο τμήμα, όπου ανάμεσά τους είναι τα Καλάβρυτα, από ΒΔ προς ΝΔ: Μ. Σπ. – Καλ/τα – Αγ. Λαύρα. – Αγ. Θεόδωροι. Οι δρόμοι πρόσβασης μέχρι το 1900 περίπου δεν είχαν καμία άμεση σχέση με τους σημερινούς. Ήταν αρχαίοι που απέφευγαν βάλτους, απότομα ανεβάσματα, ενώ διάλεγαν πρόποδες βουνών και διάσελα, όσο γίνονται πιο χαμηλά

ΙΙ. ΤΕΣΣΕΡΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΤΟΥΣ

Δυό βιβλία που δένουν μια ριζοσπαστική Θεολογία με μια ριζοσπαστική κοινωνικοπολιτική κριτική ως δώρο

Του Νίκου Α. Κουραμπή*

   Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Στα ίχνη του συλλογικού ανθρώπου – 55 σημαδούρες κοινωνικής και υπαρκτικής θε-ανθρωπολογίας, Αθήνα, Αρμός, 2019, σ. 382 [Α]

   Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Από την αχαϊκή γη έως του κόσμου τα πέρατα – για μια απελευθερωτική θε-ανθρωπολογία: υποδείγματα, θραύσματα, Μεγάλη Σύνοδος 2016, «3^η Ρώμη», πρόλογος Θανάσης Ν. Παπαθανασίου, Αθήνα, Αρμός, 2022, σ. 565 [Β]

   Τα δύο αυτά βιβλία [Α και Β] ανήκουν στο ρεύμα της ελληνικής-δημοκρατικής λαϊκής Ορθοδοξίας που αγαπά τον πολιτισμό, την τέχνη και τις επιστήμες του ανθρώπου και αγωνίζεται για κοινωνική δικαιοσύνη ενώ δεν φοβάται την χριστιανική αυτοκριτική.

   Ο Παναγιώτης Μπούρδαλας είναι Θεολόγος και επιστήμονας (φυσικός) και τιμά τη σχέση επιστήμης – θρησκείας, πίστης – γνώσης μακριά από τα συνήθη ιδεολογήματα, κάτι που εύκολα και ουσιαστικά αποδεικνύεται από τα βιβλία του – γι’ αυτό βάζει και ποιήματά του ανάμεσα στα κείμενά του, ώστε να συνδέονται όλοι οι κόσμοι. Τα βιβλία του τολμούν να είναι μια αυτοαποκάλυψη, νους και αισθήματα ταυτόχρονα μακράν συναισθηματισμών, η δουλειά του Παναγιώτη «θα μείνει» γιατί είναι μια προσωπική αλλά έντιμη καταγραφή των τελευταίων 50 χρόνων, μια πνευματική περιουσία που αποκτήθηκε με στοχασμό και ακτιβισμό. Τα λόγια του ρέουν σαν τα νερά της Κέρτεζης Καλαβρύτων, της πατρίδας του, και η θε-ανθρωπολογία του ιλαρού κόπου του ως αγίασμα – γήϊνο και θεϊκό συμπλέουν, χώμα και ουρανός. Ο όρος του «θε-ανθρωπολογία» εκφράζει συνοπτικά τη περίφημη -αλλά αγνοημένη- συνεργασία Θεού και Ανθρώπου, που στέκει δυναμικά και αποφασιστικά απέναντι σε κάθε Απόλυτο Θεό και τον ολοκληρωτισμό που εκπροσωπεί με τους αδιάφανους εκπροσώπους του επί γης.

   Αγαπάει ελεύθερα τους ανθρώπους του και τους παρουσιάζει χωρίς να τους ειδωλοποιεί «αγιογραφώντας» τους, έτσι απλά, είναι οι άνθρωποί του και ο τόπος του που υποστασιάζουν το σύμπαν, και είναι ευγνώμων με μη ψυχολογικά αλλά και πηγαία αισθήματα. Πρόσκληση στον αναγνώστη να κάνει το ίδιο αποφασιστικό βήμα και να μη βαριέται ως δήθεν συνηθισμένους και βαρετούς τους ανθρώπους του και τον τόπο του, να περπατήσει την δικιά του περπατησιά όπως ο Παναγιώτης που συγκινεί χωρίς να επιβάλλεται. Ο έρωτας του συγκεκριμένου είναι έρωτας του οικουμενικού. Πατριωτισμός και κοινωνισμός και θρησκευτικές ενοράσεις ταυτόχρονα και αλληλοϋποστηριζόμενα.

   Τα δυό βιβλία δένουν μια ριζοσπαστική Θεολογία με μια ριζοσπαστική κοινωνικοπολιτική κριτική ως δώρο για τον καθημερινό αλλά σκεπτόμενο άνθρωπο και πολίτη που δεν είναι απαραίτητα «θρησκευόμενος». Και τα δύο βιβλία ανακεφαλαιώνονται στο ότι η αγάπη είναι και πολιτική πράξη. Ο αστείρευτος πλούτος των χρήσιμων πληροφοριών ανταμοίβει εκείνον που θα θελήσει να αναμετρηθεί με την οργανωμένη και βιωμένη και χωνεμένη γνώση που παρέχεται ως μπούσουλας για τις δικές του αναζητήσεις. Με τα δικά του λόγια «ο τριαδικά συλλογικός άνθρωπος, ο θε-ανθρωπολογικά ευχαριστιακός – αλληλέγγυος – υπαρκτικός/νηπτικός τρόπος αντίληψης, πίστης και πρακτικής αποτελεί έναν αντίποδα, τόσο στην ισοπεδωτική αμφισβήτηση, όσο και στ’ ανταγωνιστικά άτομα ή στις «συντεχνίες» τους. Ταυτόχρονα αυτός ο τρόπος ύπαρξης μπορεί να γονιμοποιήσει τα «ουτοπικά» κινήματα, ξεπερνώντας την αντίληψη του ανθρώπου ως «συμπαγών μαζών», εισάγοντας μια αντανάκλαση της αγιοτριαδολογικής θε-ανθρωπολογίας στο χώρο της εκκλησιολογίας και άρα της κοινωνίας» [Α 14].

   Ας επιλέξουμε μερικά διαμαντάκια στο σημείο αυτό: «αυτού του νεκρού ιδεολογήματος του «ελληνοχριστιανισμού», του νόθου κράματος «πίστης και εξουσίας»» [Α 146] / «…το αδιέξοδο κάθε αποτυχημένου δοσίματος στον άλλο (πορνεία)…» [Α121] / «το Πνεύμα το Άγιο αγνοείται στην «κατοικία» Του, μέσα ή δίπλα στις καρδιές που πάλλονται. Ο Θεάνθρωπος Χριστός ή γίνεται πολιτικός επαναστάτης ή φιλόσοφος της σχολής των Εσσαίων ή ηθικός δάσκαλος ή περίεργος εξωγήϊνος … Οι άνθρωποι αποφασίζουμε να παραμένουμε ζώα-κτήνη. Αρκεί να χωρισθούμε σε συνομοταξίες, ανάλογα με το τι κατασπαράσσουμε κάθε φορά…» [Α163] / «(για τον Μέγα Βασίλειο) ο Μωυσής πρώτα πήρε την κοσμική σοφία στην Αίγυπτο και κατόπιν μπήκε «στα θεολογικά».» [Β129] / «ο λεγόμενος «ορθόδοξος φονταμενταλισμός», που ως καρκίνωμα σιγοτρώει το κορμί της Ορθόδοξης Εκκλησίας, στο τέλος θα νικηθεί και θα ‘ξωπεταχτεί, όπως και τόσα άλλα καρκινώματα στην εκκλησιαστική ιστορία. Είναι συνδεδεμένος ιδεολογικά με τον αμερικάνικο «προτεσταντικό φονταμενταλισμό» και τα «νεοφασιστικά ακροδεξιά μορφώματα», κυρίως του δυτικού κόσμου» [Β 142]

   Η ομίχλη των παραεκκλησιαστικών οργανώσεων-σεκτών διαλύεται [Β 446-452], απλοί παπάδες του λαού μας [Β 46-123] είναι φωτεινά πρότυπα προς μίμησιν και όχι οι αυταρχικές σκιές του γεροντισμού. Ο συγγραφέας μας δεν φείδεται θάρρους γιατί δεν υστερεί σε γνώση και αισθήματα για να εξηγήσει ακανθώδη ζητήματα που αναφέρονται στα περιεχόμενα των βιβλίων.

   Εύχομαι σε μελλοντική του δουλειά ο συγγραφέας της θε-ανθρωπολογίας, αλλά και εκκλησιοκεντρικότητας (π.χ. Α 23-146 όπου πραγματώνεται ο διάλογος της εορτολογικής Ορθοδοξίας με το σύγχρονο κόσμο), να αναμετρηθεί με την πρόσκληση για έναν πνευματολογικό χριστιανισμό απελευθερωμένο από τη θρησκευτικότητα όπως θυμάμαι να τον προτείνει ο μοναχός Μιχαήλ (Χατζηαντωνίου): «Ο Θεός τις έσχατες μέρες θ’ απλώσει το πνεύμα Του κι εκτός της επίσημης εκκλησιαστικής δομής. Απλοί άνθρωποι θα μπορούν να λένε ουράνια πράγματα κλπ». Ή, μήπως, καλό θα ήταν να διάγουμε το βίο μας με ευφρόσυνη ταπεινότητα μεταξύ των δύο διαλεκτικά; Αλλά σίγουρα να σταματήσει η άζωη ρηχότητα που διατείνεται ότι «άλλο άγιος» και «άλλο καλός» άνθρωπος η οποία μόνο συγχυσμένες φρένες και δόλιες συμπεριφορές και ανέραστους ανθρώπους κατασκευάζει, με τελική και ουσιαστική λύση τον χριστιανικό ανθρωπισμό που αναδεικνύει ποικιλοτρόπως ο συγγραφέας μας.

   Τα βιβλία αυτά είναι μοιραίο να μην διαβαστούν «από τους πολλούς» γιατί η ανθρώπινη μάζα αρέσκεται σε φανταχτερές ψευδαισθήσεις και φοβάται να ζήσει απλά ενώ δεν συμφέρει κανέναν σήμερα η ισορροπία τους που απλόχερα προσφέρουν, οι φαντασιώσεις κερδίζουν φαινομενικά το παιχνίδι έναντι της πραγματικότητας με τις πραγματικές της ανάγκες, εν τέλει, επιλέγουμε συνειδητά τα κραυγαλέα ονόματα και τις φευγαλέες εντυπώσεις. Διαβάζοντάς τα είσαι σε μια ανοδική πορεία και περπατάς σταθερά με το δικό σου βηματισμό κι ας είναι η ζωή του συγγραφέα ο δρόμος. Υπάρχουν πολλοί που ξέρουν τους νόμους της ζωής – αλλά για να επαίρονται και να κομπάζουν, όχι για να τη ζουν. Ο συγγραφέας μας απλά αλλά και αδρά μας λέει «εγώ έζησα τη ζωή μου και συνεχίζω να ζω τη ζωή μου».

   Αν αντέξει ο αναγνώστης αυτήν την γλυκιά υποσυνείδητη πρόσκληση να ζήσει και εκείνος τη δική του ζωή το παιχνίδι κερδήθηκε και η ευγνωμοσύνη λάμπει. Εγώ έγραψα γι’ αυτά τα βιβλία από διάθεση να τα γνωστοποιήσω σε δυό-τρεις. Δεν έμεινα ευχαριστημένος με τη βιβλιοπαρουσίαση αυτή, εγώ όμως κέρδισα σε σκέψη και αισθήματα αφουγκραζόμενος τον Παναγιώτη Μπούρδαλα. Ευχαριστώ και καλοτάξιδα!

   * Ο Νίκος Α. Κουραμπής είναι Θεολόγος Εκπαιδευτικός, Διδάκτωρ Κοινωνιολογίας Παντείου Πανεπιστημίου

   Σημείωση: Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό ΣΥΝΑΞΗ 177 (2026), σελ. 98-100 [Ιανουάριος-Μάρτιος 2026 / ΑΦΙΕΡΩΜΑ: Παγκόσμιος Νότος].

Καλαβρυτοχώρια: Συγγραφικός και επιστημονικός οργασμός!

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΒΙΒΛΙΑ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΕΣ

      Βεβαίως μαζί με το «κρασί» (πολιτισμός) θέλουμε και «ψωμί» (επιβίωση). Κι αυτή η υπόθεση του ψωμιού περνάει από σαράντα κύματα, πάλι στην εποχή μας. Και θα παλέψουμε, ο καθείς με τα όπλα του, αλλά και μαζί. Δεν θ’ αφήσουμε όμως τη ζωή χωρίς κρασί… και γι αυτό θα μιλήσουμε στο άρθρο αυτή τη φορά.

   Τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια συγγραφική έκρηξη, όσον αφορά τα Καλάβρυτα ως έδρα, αλλά και τα Καλαβρυτοχώρια.  Νομίζω ότι έχει τρεις διαστάσεις. Αρθρογραφία, προσωπικά συγγραφικά έργα και συμμετοχή σε συλλογικούς τόμους. Ας προσθέσουμε και τ’ άλλα είδη τέχνης, όπως π.χ. τα ντοκιμαντέρ, θεατρικά, εκθέσεις φωτογραφίας, κλπ, τότε πρόκειται για πολύ πλούσιο υλικό.

   Από τη μία στον έντυπο και ηλεκτρονικό τύπο δημοσιεύονται έρευνες, άρθρα επιστημονικά ή απόψεις, τοπικού ή και γενικότερου ενδιαφέροντος. Υπάρχουν σταθεροί αρθρογράφοι και ερευνητές αρκετοί και αρκετές ή περιστασιακοί. Μένουν μόνιμα, για πολύ στην περιοχή ή όχι. Δεν έχει και μεγάλη σημασία για το έργο τους. Είναι τόσο το πλήθος που π.χ. προτάθηκε στην λογοτεχνική συνάντηση (25.01.2026) που έγινε στο Πολύκεντρο πολιτιστικό Κέντρο του Δήμου ότι σχεδιάζεται η συλλογή τους και έκδοσή τους σε έναν ή περισσότερους τόμους, από τον επικεφαλής της ΩΡΑΣ των Καλαβρύτων και της αντίστοιχης ιστοσελίδας.

Στ’ αλώνια και στα σαλόνια

Χριστιανο-μαρξιστικός διάλογος: Όπως τον έζησα και τον κρίνω

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

α. Το βάπτισμα του πυρός…

   Οκτώβρης 1973: Είμαι πρωτοετής φοιτητής στο Πανεπιστήμιο της Πάτρας (τμήμα Φυσικό). Πήγα στο Παράρτημα του Πανεπιστημίου επί της Κορίνθου (πάνω από την πλατεία Όλγας, στο κέντρο) για να κάνω την εγγραφή μου. Έγινε επιτυχώς. Άρχισα, λοιπόν, να φοιτώ. Δεν γνώριζα τι θα με περίμενε στη γωνία της ιστορίας σε λίγες ημέρες…

   Άρχισαν τα μαθήματα και οι μαζικές παρακολουθήσεις. Μαθηματικά, Φυσική, Χημεία, κλπ. Κάποια στιγμή σε μία απ’ αυτές στο αμφιθέατρο μπαίνει μια ομάδα φοιτητών γενειοφόρων και κάποια φοιτήτρια, μεγαλύτεροι σε ηλικία από μένα. Ζητούν από τον καθηγητή να σταματήσει το μάθημα και να φύγει! Ω, τι έκπληξη ήταν αυτή!

   Μας ενημέρωσαν όλους και όλες αναλυτικά για την κατάσταση στο Πανεπιστήμιο, για τους εγκάθετους φοιτητές, για τους ασφαλίτες που κυκλοφορούσαν ανάμεσά μας, για τη νοθεία στις φοιτητικές εκλογές την προηγούμενη άνοιξη, για το ρόλο της διοίκησης και του ίδιου του διορισμένου Πρύτανη Τάγαρη…