Σκέψεις για την κατάσταση του εκπαιδευτικού μας συστήματος,

με αφορμή την προσπάθεια κατάργησης του Άρθρου 16

του Συντάγματος

Του Αντώνη Ναξάκη*

   Είναι γνωστό πως το καπιταλιστικό σύστημα την δεκαετία του 1970 μπήκε σε βαθιά κρίση. Με αφορμή την πετρελαϊκή κρίση του 1973 βγήκε στην επιφάνεια ολόκληρη η συστημική κρίση που εκφράστηκε στην οικονομία, στην κοινωνία και στην γεωστρατηγική ηγεμονία των κυρίαρχων δυτικών δυνάμεων (ήττα των ΗΠΑ στην Ινδοκίνα).

   Στις αρχές της δεκαετίας του 1980 οι κυρίαρχες καπιταλιστικές δυνάμεις απάντησαν στην πολύπλευρη κρίση τους με το νεοφιλελεύθερο μοντέλο καπιταλιστικής ανάπτυξης. Η Θάτσερ υλοποίησε τις ιδέες της σχολής της Αυστρίας (Χάγεκ, κλπ.) Τη σκυτάλη πήρε ο Ρέιγκαν και οι Μπους του Σικάγο (Φρίντμαν, κλπ.).

   Η γενική ιδέα της σχολής του νεοφιλελευθερισμού ήταν και είναι η καταστροφή κάθε συλλογικής έκφρασης των ανθρώπων. Στην κοινωνία, στην εργασία, στην οικογένεια, στην συλλογική αντίληψη για την ανθρωπότητα (ανθρωπινότητα), στην κατανάλωση, ακόμα και στα όνειρα ο άνθρωπος πρέπει να είναι και να αισθάνεται μόνος του και ο θεός για όλους.

   Οι αντιλήψεις ότι με αυτόν τον τρόπο δεν θα υπάρξουν ξανά δυνάμεις αμφισβήτησης του καπιταλιστικού τρόπου ανάπτυξης εδράζονται όμως σε πραγματικότητες του παρελθόντος που πρέπει σύντομα να αναφερθούν.

   Ολόκληρο τον 19^ο αιώνα (1^η και 2^η βιομηχανική επανάσταση) δόθηκε λυσσαλέα μάχη για την απόσπαση της παραγωγικής γνώσης από τα χέρια των δυνάμεων της εργασίας (τους εργάτες τεχνίτες και τις συντεχνίες).

   Μέχρι τότε το σύνολο της παραγωγικής γνώσης ήταν στα χέρια της εργατικής τάξης (τις συντεχνίες). Η δημιουργία κάθε προϊόντος (στην μορφή, την αισθητική και τη χρήση) ήταν υπόθεση του εργάτη τεχνίτη (της εργατικής τάξης). Η υπόθεση εργασίας των εργατικών επαναστάσεων σε αυτή τη περίοδο (κομούνα, επανάσταση 1848 στη Γερμανία, 1^η διεθνής), ήταν πολύ απλή. Αφού εμείς (οι εργάτες) δημιουργούμε, παράγουμε και οργανώνουμε την παραγωγή γιατί να μην το κάνουμε για το σύνολο της κοινωνίας. Οι αστοί είναι αχρείαστοι.

   Η αστική τάξη χρησιμοποιώντας τα πανεπιστήμια κατάφερε να αποθησαυρίσει την παραγωγική γνώση από την εργατική τάξη, να την αποσπάσει από αυτήν. Μετά την 1^η και 2^η βιομηχανική επανάσταση και τον 1^ο παγκόσμιο πόλεμο ο στόχος είχε επιτευχθεί. Η εμφάνιση της μεγάλης βιομηχανίας (παραγωγή μεγάλης κλίμακας) και κυρίως της ταινίας παραγωγής ομοειδών προϊόντων, όπου ο εργαζόμενος ήταν ακίνητος σε ένα σημείο της ταινίας παραγωγής πραγματοποιώντας απλή επαναληπτική εργασία, το παιχνίδι ελέγχου της παραγωγικής γνώσης είχε πια χαθεί. Οι αστοί είχαν νικήσει. Έτσι η σύγκρουση των δυνάμεων της εργασίας με τις εκμεταλλευτικές δυνάμεις μετακινήθηκε από τον έλεγχο της παραγωγικής γνώσης και της κοινωνίας, στο μοίρασμα του παραγόμενου πλούτου.

   Ολόκληρο τον 20^ο αιώνα το πραγματικό επίδικο δεν ήταν το ποιος διευθύνει την κοινωνία, αλλά η “δίκαιη” κατανομή του παραγόμενου πλούτου. Είναι αλήθεια πως το μοντέλο της μεγάλης βιομηχανίας έκανε εφικτή την συγκέντρωση μεγάλων εργατικών συνόλων και την δυνατότητα αυτών να σταματούν όποτε ήθελαν την παραγωγή (απεργία), διεκδικώντας δίκαιο μοίρασμα του πλούτου, καθώς επίσης συντάξεις ασφάλιση και δημόσια περίθαλψη. Αυτή η μάχη και τα κέρδη των δυνάμεων της εργασίας οδήγησαν στην κρίση του 1973. Η αστική απάντηση όπως πριν αναφέρθηκε είναι η προσπάθεια κατάργησης κάθε έννοιας συλλογικότητας. Για το σκοπό αυτό εδώ και μισό αιώνα χρησιμοποιούν τον νεοφιλελευθερισμό-παγκοσμιοποίηση και την 4^η βιομηχανική επανάσταση (internet, βιοτεχνολογία, νανομηχανική, τεχνητή νοημοσύνη, κλπ.).

   Όπως είναι φυσικό, η εκπαίδευση και τα εκπαιδευτικά συστήματα αποτέλεσαν για τους νεοφιλελεύθερους κύρια πεδία για την παρέμβασή τους. Ήδη στη χώρα μας από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 μπήκαν σε εφαρμογή σειρά από ουσιαστικές παρεμβάσεις στον χώρο της εκπαίδευσης:

   1^ο Προώθησαν την υποβάθμιση της κριτικής ικανότητας της νεολαίας, με μέσο την κατάργηση της διδασκαλίας της γεωμετρίας και την υποβάθμιση της καλλιέργειας της μητρικής γλώσσας.

   2^ο Εργαλειοποίησαν την διδακτική (ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής, σωστό-λάθος, κλπ.).

Οι δύο παραπάνω συστημικές δράσεις στρέφονταν ενάντια στην ανάπτυξη της κριτικής ικανότητας της νεολαίας, κυρίως αυτής που προέρχεται από φτωχά και μικρομεσαία κοινωνικά στρώματα.

   3^ο Ξεδίπλωσαν σχέδιο ελέγχου και πειθάρχησης του εκπαιδευτικού προσωπικού, κυρίως στην α/βάθμια και β/βάθμια εκπαίδευση με μέσα την κατάργηση της επετηρίδας διορισμών και την αξιολόγηση. Η μάχη για το δεύτερο διεξάγεται ακόμα και ξεκίνησε με τα 18 ΠΔ του Τρίτση το 1987.

4^ο Ξεδιπλώνουν χρόνια τώρα εκτεταμένες δράσεις στην κατεύθυνση της εμπορευματοποίησης-ιδιωτικοποίησης όλων των βαθμίδων της εκπαίδευσης. Ίση χρηματοδότη δημόσιου-ιδιωτικού, ΙΕΚ, κολέγια ξένων πανεπιστημίων, παραβιάσεις στο άρθρο 16 του συντάγματος, αξιολόγηση εκπαιδευτικών δομών και σύνδεσή της με την χρηματοδότηση, χρησιμοποιώντας τα μαθητικά αποτελέσματα στις εξετάσεις (π.χ. Πίζα), κλπ.

   5^ο Σήμερα βρίσκονται στην τελική φάση της προσπάθειας κατάργησης του άρθρου 16 του συντάγματος και της άρσης της μονιμότητας στο δημόσιο με χρήση της αξιολόγησης.

   6^ο Παράλληλα επιχειρούν την πολυδιαβάθμιση του λυκείου: Εθνικό απολυτήριο, Διεθνές απολυτήριο, Ωνάσεια σχολεία, Πρότυπα Πειραματικά σχολεία, κλπ. Προσπαθούν έτσι να ενσταλάξουν στην νεολαία την διακριτότητά του ενός από τον άλλο.

   Όλες αυτές οι αλλαγές προσπαθούν να νομιμοποιήσουν για πάντα στις συνειδήσεις των ανθρώπων το ανέφικτο κάθε έννοιας συλλογικότητας στην εργασία και στην κοινωνία. Οι ατομικές συμβάσεις εργασίας και η κοινωνική ατομικότητα του καθένα είναι και προκύπτει φυσικά. Έτσι πιστεύουν πως η κοινωνική-συλλογική αντιπαλότητα στο καπιταλιστικό σύστημα θα τελειώσει στρατηγικά.

   Με φανατισμό και με συνέπεια, χρόνια τώρα οι νεοφιλελεύθερες δυνάμεις επιδιώκουν την αλλαγή του άρθρου 16 του συντάγματος. Κατά την εκδοχή της ΝΔ επιδιώκεται η άμεση κατάργησή του. Κατά την εκδοχή του ΠΑΣΟΚ και άλλων επιδιώκεται η τροποποίησή του στην κατεύθυνση των μη κρατικών μη κερδοσκοπικών ΑΕΙ. Για τα παραπάνω χρειάζονται περεταίρω επεξηγήσεις.

   Κυρίως στον Αγγλοσαξονικό δυτικό κόσμο λειτουργούν δυο τύποι πανεπιστημίων:

   α) Τα ιδιωτικά που συνήθως δεν τα γνωρίζουν ούτε αυτοί που τα δημιούργησαν και παράγουν τίτλους χωρίς αντίκρισμα.

   β) Τα μη κρατικά-μη κερδοσκοπικά που είναι τα πρώην κρατικά (πολιτειακά στις ΗΠΑ). Η έννοια μη κρατικό έχει να κάνει με το ότι μικρό μέρος της χρηματοδότησης τους είναι από το κράτος, ενώ το κύριο μέρος είναι τα δίδακτρα, οι δωρεές και κυρίως οι παραγγελίες πατεντών από τις καπιταλιστικές επιχειρήσεις. Το μη κερδοσκοπικό έχει να κάνει με το ότι αυτά τα πανεπιστήμια δεν είναι εταιρικά ούτε ανήκουν σε κάποιον εργοδότη, άρα δεν παράγουν άμεσα κέρδη (μερίσματα) για εταίρους-εργοδότες. Αφού η χρηματοδότηση αυτών των ΑΕΙ στηρίζεται κυρίως στις εταιρίες, η παραγόμενη γνώση πρέπει να έχει άμεση χρηστικότητα για την κερδοφορία των εταιριών χρηματοδοτών.

   Έτσι η ελευθερία για την αναζήτηση νέας βασικής γνώσης εγκαταλείπεται υπέρ μιας χρηστικής και κερδοφόρας εταιρικής γνώσης. Ταυτόχρονα, με αυτόν τον τρόπο, το κεφάλαιο εκμεταλλεύεται οικογενειακούς προϋπολογισμούς (δίδακτρα), δωρεές και δημόσιο χρήμα (φορολόγηση). Δεν γίνεται λόγος βέβαια για το ερώτημα «ποια γνώση και για ποιους», αλλά το ερώτημα εγκαταλείπεται οριστικά! Η γνώση είναι μόνο μια, αυτή που εξυπηρετεί το κεφάλαιο.

   Επίσης, όλα τα μέτρα που παίρνουν οι νεοφιλελεύθερες κυβερνήσεις κατατείνουν στην ανάπτυξη αυτού του μοντέλου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, το νέο μέτρο της κατάθεσης κλειστού λογαριασμού για τα νεογέννητα στις τράπεζες, όπου το κράτος θα διπλασιάζει το κατατεθέν ποσό. Καταρχήν ποιες οικογένειες μπορούν να κάνουν κάτι τέτοιο, όχι βέβαια οι φτωχές. Κατά δεύτερον τα ποσά που συγκεντρώνονται σε 18 χρόνια είναι η μαγιά για τα δίδακτρα των μη κρατικών-μη κερδοσκοπικών ΑΕΙ και οι εγγυήσεις για τα φοιτητικά δάνεια που θα χρειαστούν.

   Υπάρχει όμως ένα ερώτημα: Έχει την δυνατότητα ο Ελληνικός κοινωνικός σχηματισμός να δημιουργήσει έστω και τέτοια ΑΕΙ; Η απάντηση είναι προφανής, ΟΧΙ. Μόνο φτηνιάρικα ιδιωτικά μπορούν να δημιουργηθούν. Αυτό δεν σημαίνει πως στη χώρα που ζούμε, του άγριου και ληστρικού καπιταλισμού, δεν θα επιχειρήσουν να μετατρέψουν τα δημόσια πανεπιστήμια σε «μη κρατικά-μη κερδοσκοπικά», εξάλλου επιδιώκουν την δραματική μείωση της χρηματοδότησης τους και την αντικατάσταση της με δίδακτρα. Ήδη στα περισσότερα μεταπτυχιακά προγράμματα υπάρχουν δίδακτρα.

   Από μόνη της, η υπεράσπιση του άρθρου 16 του συντάγματος δεν λύνει τα προβλήματα που έχουν συσσωρευτεί στον χώρο της εκπαίδευσης. Αποτελεί όμως τροχοπέδη στις επιδιώξεις των κυρίαρχων τάξεων.

Διευκρίνιση

   Ο όρος «νεοφιλελευθερισμός-παγκοσμιοποίηση» δεν σημαίνει για τον συντάκτη την δυνατότητα του καπιταλιστικού συστήματος να μετατρέψει τον πλανήτη σε παγκόσμιο χωριό.

   Όμως όπως φαίνεται στην παραπάνω ανάλυση τα νεοφιλελεύθερα παγκοσμίως εφαρμοζόμενα μέτρα εδώ και 50 χρόνια, σκοπό έχουν να καταστρέψουν στο διηνεκές την δυνατότητα ύπαρξης συλλογικού αντιπάλου για τις κυρίαρχες τάξεις. Μέτρα όπως ελεύθερη διακίνηση κεφαλαίου, προϊόντων (κατάργηση δασμών), υπηρεσιών (εργασίας), όπως επίσης η μονοκαλλιέργεια στον πρωτογενή τομές (καταστροφή των μικρών καλλιεργειών), μετατροπή των ανθρώπων σε εμπορεύματα (του σώματος και των επιθυμιών τους) και πελάτες και άλλα, τι άλλο σκοπό είχαν παρά την καταστροφή των συλλογικών αντιπάλων στο κυρίαρχο σύστημα.

   Δεν υπάρχει αμφιβολία πως ο ανταγωνισμός των διαφόρων συστημικών κέντρων εξουσίας υπήρχε και σήμερα αναπτύσσεται. Ο νόμος της ανισόμετρης ανάπτυξης ίσχυε και πάντα θα ισχύει. Όμως τα 50 χρόνια που πέρασαν, κύριο ζήτημα ήταν η αντιμετώπιση του ταξικού αντιπάλου (της εργατικής λαϊκής πλειοψηφίας).

   Η έλλειψη οράματος για την ανατροπή του καπιταλιστικού συστήματος εκ μέρους της καταπιεζόμενης πλειοψηφίας οδηγεί αναπόφευκτα σε έξαρση των ιμπεριαλιστικών ανταγωνισμών (Πόλεμος πατήρ πάντων!)

   * Ο Αντώνης Ναξάκης είναι συντονιστής του Παρατήματος της ΠΕΣΕΚ ΧανίωνΠΗΓΗ: 28.09.2026, https://syntaxekpedeftikoi.blogspot.com/2026/09/16_01487325212.html

ΜΙΜΗΣ Α. ΝΙΚΟΛΑΟΥ: Από τη ζωή μου στην Κέρτεζη

(«Όσα είδα, όσα άκουσα, όσα έμαθα»: Βιβλιοπαρουσίαση)

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Η Κέρτεζη έζησε φέτος το Καλοκαίρι άλλη μία ευχάριστη συγγραφική έκπληξη! Ένα νέο βιβλίο μπήκε στη ζωή μας κι ένας νέος συγγραφέας εμφανίστηκε στα δημόσια πράγματα. Και προστίθεται σε αρκετούς παλαιότερους συγγραφείς, άνδρες και γυναίκες.

   Ο Δημήτριος (Μίμης) Α. Νικολάου, ο νέος μας Κερτεζίτης συγγραφέας, γεννήθηκε (1940) και μεγάλωσε στην Κέρτεζη. Γόνος ιερατικής οικογένειας, πολυμελούς, όπως πολλές στην επαρχία τα χρόνια εκείνα.

   Εδώ και αρκετά χρόνια είναι συνταξιούχος δάσκαλος και σχολικός σύμβουλος. Επί πλέον είναι και πτυχιούχος του τμ. Πολιτικής Επιστήμης και Κοινωνιολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου (Αθήνα), αλλά και σημαντικός γνώστης της επιστημονικής Βυζαντινής μουσικής με πάρα πολλές δεκαετίες πάνω στο αναλόγιο (στην Κέρτεζη από μικρό παιδί και ακόμα είναι δυναμικά ενεργός).

Κέρτεζη: οι εξορμήσεις στα ξωκκλήσια

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Όπως πολλά χωριά στον ορεινό όγκο της χώρας μας, έτσι και στην Κέρτεζη έχουν κτιστεί πολλά παρεκκλήσια και ξωκκλήσια. Τα περισσότερα ξωκκλήσια, απ’ αυτά που είναι όρθια, κτίστηκαν τον 20^ο αι., κάποια λίγα αρχές του 21^ου και ένα τον 19^ο αι. Αντίθετα τα παρεκκλήσια (εντός του οικισμού) καταγράφονται στον 20^ο αι., ενώ τα περισσότερα έρχονται από την εποχή της τουρκοκρατίας. Κάποια παλαιά ανακαινίστηκαν με την πάροδο του χρόνου.

   Τα παρεκκλήσια μπορούν να λειτουργήσουν και την φθινοπωρινή περίοδο όταν εορτάζουν (Αη Δημήτρης), ενώ σε άλλα εγκαταλείφθηκε η αντίστοιχη λειτουργία τους στη χειμερινή περίοδο (Αγία Βαρβάρα, Άγιος Χαράλαμπος, Άγιοι Θεόδωροι, Αη Τρύφωνας). Κατά κανόνα βρίσκεται άλλη αφορμή για να λειτουργήσουν.

  Με τον ερχομό του Πάσχα την άνοιξη και το καλοκαίρι σχεδόν όλα τα παρεκκλήσια και ξωκκλήσια λειτουργούν μέχρι και τις ημέρες μας. Μόνο ο παλαιός κεντρικός Ναός της Κοιμησης της Θεοτόκου, που δεν έχει ακόμα μπει σε πρόγραμμα αποκατάστασης, και το ξωκκλήσι της Κάτω Παναγιάς έχουν δεκαετίες να λειτουργηθούν.

   Στο άρθρο αυτό θα καταγράψουμε με χρονολογική σειρά τις λειτουργικές εξορμήσεις μόνο στα ξωκκλήσια, ένα θα αναφέρουμε συνοπτικά λίγα στοιχεία για την ανέγερσή τους και στα ιερά Πρόσωπα στα οποία αναφέρονται.

Δημόσια παιδεία και δημόσιοι λειτουργοί μετά τα μνημόνια

• 

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Γνωρίζουμε οι ευρύτερα Καλαβρυτινές μάνες και γιαγιάδες, αλλά και οι Καλαβρυτινοί πατεράδες και παππούδες, με πόσους κόπους σπούδασαν στα Πανεπιστήμια από την περιοχή εκατοντάδες παιδιά (ειδικά μετά τη δεκαετία του 1950), χθεσινοί και σημερινοί επιστήμονες.

   Τα Πανεπιστήμια δεν είχαν δίδακτρα, τα βιβλία ήταν δωρεάν, υπήρχαν κουπόνια σίτισης σε σχετικά άπορους και δεν υπήρχε η σπάθη της διαγραφής των εργαζόμενων φοιτητών (πλην της απόπειρας του 1978 με το Ν. 815, που βρέθηκε για δεκαετίες στα σκουπίδια της ιστορίας)… Ανάμεσα σ’ αυτούς και ο γράφων, που προέρχεται από μια φτωχή αγροτική οικογένεια της Κέρτεζης, αλλά και πολλοί από σας….

  Πέρασαν κάποιες δεκαετίες με ιδιοτελείς και μονομερείς πολιτικές αρκετές φορές. Όμως, με το μηχανισμό των μνημονίων και της στενής επιτήρησης για δέκα ολόκληρα χρόνια (2010-2019) από τους «ετέρους» οδήγησαν το λαό στην απέλπιδα προσπάθεια ν’ αλλάξει καμιά δεκαριά κυβερνήσεις. Όμως οι 1000 περίπου νόμοι των μνημονίων έμειναν αλώβητοι. Κοντά σ’ αυτούς και μια βαθιά απογοήτευση που έστειλε πολλούς στην αποχή από τις εκλογικές διαδικασίες, έτσι που το 40% να είναι ένα μόνο 20%, και ν’ αντιστοιχεί στη μερίδα όσων περνούν ακόμα μια χαρά…

Φαράγγι, Βουραϊκός, Οδοντωτός

Του Παναγιώτης Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΟΙ ΠΛΗΜΥΡΕΣ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠΟΤΟΜΟ ΦΡΕΝΑΡΙΣΜΑ ΤΟΥ ΟΔΟΝΤΩΤΟΥ

   Τη χρονιά που πέρασε τέσσερα γεγονότα μεγάλης εμβέλειας συζητήθηκαν τόσο στα καφενεία, όσο και σε θεσμικό επίπεδο στην περιοχή μας.

   Τα συμβάντα εντός και εκτός ΟΠΕΚΕΠΕ και οι παραπλήσιες κινητοποιήσεις αγροτών, κτηνοτρόφων και μελισσοκόμων.

   Η πλημμύρα από τις φράουλες και μάλιστα σχετικά δίπλα στον Βουραϊκό, αλλά σίγουρα στο κλειστό οροπέδιό του.

   Οι πραγματικές πλημμύρες από τις συνεχόμενες βροχοπτώσεις, που εν τέλει γέμισαν με νερά τους υδροφόρους ορίζοντες, παρά τις πλημμύρες σε κομμάτια του αναδασμού.

   Και τέλος, το αργό στην αρχή, αλλά και το απότομο φρενάρισμα του ιστορικού οδοντωτού, που πλήττει εδώ κι ένα χρόνο εν μέρει και καίρια από τα μέσα Μαρτίου την τουριστική κίνηση στην πολίχνη των Καλαβρύτων.

Τρία Καλαβρυτινά μοναστήρια στην καρδιά του 1821

(Η εκτενής εισήγησή μου στις 21 Μαρτίου στα Καλάβρυτα)

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Στα όρια του οροπεδίου του Βουραϊκού υπήρχαν ακριβώς μετά την επανάσταση του 1821 12 μοναστήρια. Από την επίθεση στα μοναστήρια που έκανε η Αντιβασιλεία στις 7.10.1833 (ανδρικά), 9.3.1934 (γυναικεία) και 8.5.1934 (απαγόρευση δωρεών), έμειναν τα επτά ανδρικά.^[1] Ανάμεσά τους έμειναν ισχυρά τρία μεγάλα, όχι το ίδιο ξακουστά και τα τρία.

   Τα τρία μοναστήρια δημιουργούν στο χάρτη ένα νοητό ευθύγραμμο τμήμα, όπου ανάμεσά τους είναι τα Καλάβρυτα, από ΒΔ προς ΝΔ: Μ. Σπ. – Καλ/τα – Αγ. Λαύρα. – Αγ. Θεόδωροι. Οι δρόμοι πρόσβασης μέχρι το 1900 περίπου δεν είχαν καμία άμεση σχέση με τους σημερινούς. Ήταν αρχαίοι που απέφευγαν βάλτους, απότομα ανεβάσματα, ενώ διάλεγαν πρόποδες βουνών και διάσελα, όσο γίνονται πιο χαμηλά

ΙΙ. ΤΕΣΣΕΡΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΤΟΥΣ

Συνέχεια →

Δυό βιβλία που δένουν μια ριζοσπαστική Θεολογία με μια ριζοσπαστική κοινωνικοπολιτική κριτική ως δώρο

Του Νίκου Α. Κουραμπή*

   Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Στα ίχνη του συλλογικού ανθρώπου – 55 σημαδούρες κοινωνικής και υπαρκτικής θε-ανθρωπολογίας, Αθήνα, Αρμός, 2019, σ. 382 [Α]

   Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Από την αχαϊκή γη έως του κόσμου τα πέρατα – για μια απελευθερωτική θε-ανθρωπολογία: υποδείγματα, θραύσματα, Μεγάλη Σύνοδος 2016, «3^η Ρώμη», πρόλογος Θανάσης Ν. Παπαθανασίου, Αθήνα, Αρμός, 2022, σ. 565 [Β]

   Τα δύο αυτά βιβλία [Α και Β] ανήκουν στο ρεύμα της ελληνικής-δημοκρατικής λαϊκής Ορθοδοξίας που αγαπά τον πολιτισμό, την τέχνη και τις επιστήμες του ανθρώπου και αγωνίζεται για κοινωνική δικαιοσύνη ενώ δεν φοβάται την χριστιανική αυτοκριτική.

   Ο Παναγιώτης Μπούρδαλας είναι Θεολόγος και επιστήμονας (φυσικός) και τιμά τη σχέση επιστήμης – θρησκείας, πίστης – γνώσης μακριά από τα συνήθη ιδεολογήματα, κάτι που εύκολα και ουσιαστικά αποδεικνύεται από τα βιβλία του – γι’ αυτό βάζει και ποιήματά του ανάμεσα στα κείμενά του, ώστε να συνδέονται όλοι οι κόσμοι. Τα βιβλία του τολμούν να είναι μια αυτοαποκάλυψη, νους και αισθήματα ταυτόχρονα μακράν συναισθηματισμών, η δουλειά του Παναγιώτη «θα μείνει» γιατί είναι μια προσωπική αλλά έντιμη καταγραφή των τελευταίων 50 χρόνων, μια πνευματική περιουσία που αποκτήθηκε με στοχασμό και ακτιβισμό. Τα λόγια του ρέουν σαν τα νερά της Κέρτεζης Καλαβρύτων, της πατρίδας του, και η θε-ανθρωπολογία του ιλαρού κόπου του ως αγίασμα – γήϊνο και θεϊκό συμπλέουν, χώμα και ουρανός. Ο όρος του «θε-ανθρωπολογία» εκφράζει συνοπτικά τη περίφημη -αλλά αγνοημένη- συνεργασία Θεού και Ανθρώπου, που στέκει δυναμικά και αποφασιστικά απέναντι σε κάθε Απόλυτο Θεό και τον ολοκληρωτισμό που εκπροσωπεί με τους αδιάφανους εκπροσώπους του επί γης.

   Αγαπάει ελεύθερα τους ανθρώπους του και τους παρουσιάζει χωρίς να τους ειδωλοποιεί «αγιογραφώντας» τους, έτσι απλά, είναι οι άνθρωποί του και ο τόπος του που υποστασιάζουν το σύμπαν, και είναι ευγνώμων με μη ψυχολογικά αλλά και πηγαία αισθήματα. Πρόσκληση στον αναγνώστη να κάνει το ίδιο αποφασιστικό βήμα και να μη βαριέται ως δήθεν συνηθισμένους και βαρετούς τους ανθρώπους του και τον τόπο του, να περπατήσει την δικιά του περπατησιά όπως ο Παναγιώτης που συγκινεί χωρίς να επιβάλλεται. Ο έρωτας του συγκεκριμένου είναι έρωτας του οικουμενικού. Πατριωτισμός και κοινωνισμός και θρησκευτικές ενοράσεις ταυτόχρονα και αλληλοϋποστηριζόμενα.

   Τα δυό βιβλία δένουν μια ριζοσπαστική Θεολογία με μια ριζοσπαστική κοινωνικοπολιτική κριτική ως δώρο για τον καθημερινό αλλά σκεπτόμενο άνθρωπο και πολίτη που δεν είναι απαραίτητα «θρησκευόμενος». Και τα δύο βιβλία ανακεφαλαιώνονται στο ότι η αγάπη είναι και πολιτική πράξη. Ο αστείρευτος πλούτος των χρήσιμων πληροφοριών ανταμοίβει εκείνον που θα θελήσει να αναμετρηθεί με την οργανωμένη και βιωμένη και χωνεμένη γνώση που παρέχεται ως μπούσουλας για τις δικές του αναζητήσεις. Με τα δικά του λόγια «ο τριαδικά συλλογικός άνθρωπος, ο θε-ανθρωπολογικά ευχαριστιακός – αλληλέγγυος – υπαρκτικός/νηπτικός τρόπος αντίληψης, πίστης και πρακτικής αποτελεί έναν αντίποδα, τόσο στην ισοπεδωτική αμφισβήτηση, όσο και στ’ ανταγωνιστικά άτομα ή στις «συντεχνίες» τους. Ταυτόχρονα αυτός ο τρόπος ύπαρξης μπορεί να γονιμοποιήσει τα «ουτοπικά» κινήματα, ξεπερνώντας την αντίληψη του ανθρώπου ως «συμπαγών μαζών», εισάγοντας μια αντανάκλαση της αγιοτριαδολογικής θε-ανθρωπολογίας στο χώρο της εκκλησιολογίας και άρα της κοινωνίας» [Α 14].

   Ας επιλέξουμε μερικά διαμαντάκια στο σημείο αυτό: «αυτού του νεκρού ιδεολογήματος του «ελληνοχριστιανισμού», του νόθου κράματος «πίστης και εξουσίας»» [Α 146] / «…το αδιέξοδο κάθε αποτυχημένου δοσίματος στον άλλο (πορνεία)…» [Α121] / «το Πνεύμα το Άγιο αγνοείται στην «κατοικία» Του, μέσα ή δίπλα στις καρδιές που πάλλονται. Ο Θεάνθρωπος Χριστός ή γίνεται πολιτικός επαναστάτης ή φιλόσοφος της σχολής των Εσσαίων ή ηθικός δάσκαλος ή περίεργος εξωγήϊνος … Οι άνθρωποι αποφασίζουμε να παραμένουμε ζώα-κτήνη. Αρκεί να χωρισθούμε σε συνομοταξίες, ανάλογα με το τι κατασπαράσσουμε κάθε φορά…» [Α163] / «(για τον Μέγα Βασίλειο) ο Μωυσής πρώτα πήρε την κοσμική σοφία στην Αίγυπτο και κατόπιν μπήκε «στα θεολογικά».» [Β129] / «ο λεγόμενος «ορθόδοξος φονταμενταλισμός», που ως καρκίνωμα σιγοτρώει το κορμί της Ορθόδοξης Εκκλησίας, στο τέλος θα νικηθεί και θα ‘ξωπεταχτεί, όπως και τόσα άλλα καρκινώματα στην εκκλησιαστική ιστορία. Είναι συνδεδεμένος ιδεολογικά με τον αμερικάνικο «προτεσταντικό φονταμενταλισμό» και τα «νεοφασιστικά ακροδεξιά μορφώματα», κυρίως του δυτικού κόσμου» [Β 142]

   Η ομίχλη των παραεκκλησιαστικών οργανώσεων-σεκτών διαλύεται [Β 446-452], απλοί παπάδες του λαού μας [Β 46-123] είναι φωτεινά πρότυπα προς μίμησιν και όχι οι αυταρχικές σκιές του γεροντισμού. Ο συγγραφέας μας δεν φείδεται θάρρους γιατί δεν υστερεί σε γνώση και αισθήματα για να εξηγήσει ακανθώδη ζητήματα που αναφέρονται στα περιεχόμενα των βιβλίων.

   Εύχομαι σε μελλοντική του δουλειά ο συγγραφέας της θε-ανθρωπολογίας, αλλά και εκκλησιοκεντρικότητας (π.χ. Α 23-146 όπου πραγματώνεται ο διάλογος της εορτολογικής Ορθοδοξίας με το σύγχρονο κόσμο), να αναμετρηθεί με την πρόσκληση για έναν πνευματολογικό χριστιανισμό απελευθερωμένο από τη θρησκευτικότητα όπως θυμάμαι να τον προτείνει ο μοναχός Μιχαήλ (Χατζηαντωνίου): «Ο Θεός τις έσχατες μέρες θ’ απλώσει το πνεύμα Του κι εκτός της επίσημης εκκλησιαστικής δομής. Απλοί άνθρωποι θα μπορούν να λένε ουράνια πράγματα κλπ». Ή, μήπως, καλό θα ήταν να διάγουμε το βίο μας με ευφρόσυνη ταπεινότητα μεταξύ των δύο διαλεκτικά; Αλλά σίγουρα να σταματήσει η άζωη ρηχότητα που διατείνεται ότι «άλλο άγιος» και «άλλο καλός» άνθρωπος η οποία μόνο συγχυσμένες φρένες και δόλιες συμπεριφορές και ανέραστους ανθρώπους κατασκευάζει, με τελική και ουσιαστική λύση τον χριστιανικό ανθρωπισμό που αναδεικνύει ποικιλοτρόπως ο συγγραφέας μας.

   Τα βιβλία αυτά είναι μοιραίο να μην διαβαστούν «από τους πολλούς» γιατί η ανθρώπινη μάζα αρέσκεται σε φανταχτερές ψευδαισθήσεις και φοβάται να ζήσει απλά ενώ δεν συμφέρει κανέναν σήμερα η ισορροπία τους που απλόχερα προσφέρουν, οι φαντασιώσεις κερδίζουν φαινομενικά το παιχνίδι έναντι της πραγματικότητας με τις πραγματικές της ανάγκες, εν τέλει, επιλέγουμε συνειδητά τα κραυγαλέα ονόματα και τις φευγαλέες εντυπώσεις. Διαβάζοντάς τα είσαι σε μια ανοδική πορεία και περπατάς σταθερά με το δικό σου βηματισμό κι ας είναι η ζωή του συγγραφέα ο δρόμος. Υπάρχουν πολλοί που ξέρουν τους νόμους της ζωής – αλλά για να επαίρονται και να κομπάζουν, όχι για να τη ζουν. Ο συγγραφέας μας απλά αλλά και αδρά μας λέει «εγώ έζησα τη ζωή μου και συνεχίζω να ζω τη ζωή μου».

   Αν αντέξει ο αναγνώστης αυτήν την γλυκιά υποσυνείδητη πρόσκληση να ζήσει και εκείνος τη δική του ζωή το παιχνίδι κερδήθηκε και η ευγνωμοσύνη λάμπει. Εγώ έγραψα γι’ αυτά τα βιβλία από διάθεση να τα γνωστοποιήσω σε δυό-τρεις. Δεν έμεινα ευχαριστημένος με τη βιβλιοπαρουσίαση αυτή, εγώ όμως κέρδισα σε σκέψη και αισθήματα αφουγκραζόμενος τον Παναγιώτη Μπούρδαλα. Ευχαριστώ και καλοτάξιδα!

   * Ο Νίκος Α. Κουραμπής είναι Θεολόγος Εκπαιδευτικός, Διδάκτωρ Κοινωνιολογίας Παντείου Πανεπιστημίου

   Σημείωση: Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό ΣΥΝΑΞΗ 177 (2026), σελ. 98-100 [Ιανουάριος-Μάρτιος 2026 / ΑΦΙΕΡΩΜΑ: Παγκόσμιος Νότος].

Καλαβρυτοχώρια: Συγγραφικός και επιστημονικός οργασμός!

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΒΙΒΛΙΑ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΕΣ

      Βεβαίως μαζί με το «κρασί» (πολιτισμός) θέλουμε και «ψωμί» (επιβίωση). Κι αυτή η υπόθεση του ψωμιού περνάει από σαράντα κύματα, πάλι στην εποχή μας. Και θα παλέψουμε, ο καθείς με τα όπλα του, αλλά και μαζί. Δεν θ’ αφήσουμε όμως τη ζωή χωρίς κρασί… και γι αυτό θα μιλήσουμε στο άρθρο αυτή τη φορά.

   Τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια συγγραφική έκρηξη, όσον αφορά τα Καλάβρυτα ως έδρα, αλλά και τα Καλαβρυτοχώρια.  Νομίζω ότι έχει τρεις διαστάσεις. Αρθρογραφία, προσωπικά συγγραφικά έργα και συμμετοχή σε συλλογικούς τόμους. Ας προσθέσουμε και τ’ άλλα είδη τέχνης, όπως π.χ. τα ντοκιμαντέρ, θεατρικά, εκθέσεις φωτογραφίας, κλπ, τότε πρόκειται για πολύ πλούσιο υλικό.

   Από τη μία στον έντυπο και ηλεκτρονικό τύπο δημοσιεύονται έρευνες, άρθρα επιστημονικά ή απόψεις, τοπικού ή και γενικότερου ενδιαφέροντος. Υπάρχουν σταθεροί αρθρογράφοι και ερευνητές αρκετοί και αρκετές ή περιστασιακοί. Μένουν μόνιμα, για πολύ στην περιοχή ή όχι. Δεν έχει και μεγάλη σημασία για το έργο τους. Είναι τόσο το πλήθος που π.χ. προτάθηκε στην λογοτεχνική συνάντηση (25.01.2026) που έγινε στο Πολύκεντρο πολιτιστικό Κέντρο του Δήμου ότι σχεδιάζεται η συλλογή τους και έκδοσή τους σε έναν ή περισσότερους τόμους, από τον επικεφαλής της ΩΡΑΣ των Καλαβρύτων και της αντίστοιχης ιστοσελίδας.

Συνέχεια →

Στ’ αλώνια και στα σαλόνια

Χριστιανο-μαρξιστικός διάλογος: Όπως τον έζησα και τον κρίνω

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

α. Το βάπτισμα του πυρός…

   Οκτώβρης 1973: Είμαι πρωτοετής φοιτητής στο Πανεπιστήμιο της Πάτρας (τμήμα Φυσικό). Πήγα στο Παράρτημα του Πανεπιστημίου επί της Κορίνθου (πάνω από την πλατεία Όλγας, στο κέντρο) για να κάνω την εγγραφή μου. Έγινε επιτυχώς. Άρχισα, λοιπόν, να φοιτώ. Δεν γνώριζα τι θα με περίμενε στη γωνία της ιστορίας σε λίγες ημέρες…

   Άρχισαν τα μαθήματα και οι μαζικές παρακολουθήσεις. Μαθηματικά, Φυσική, Χημεία, κλπ. Κάποια στιγμή σε μία απ’ αυτές στο αμφιθέατρο μπαίνει μια ομάδα φοιτητών γενειοφόρων και κάποια φοιτήτρια, μεγαλύτεροι σε ηλικία από μένα. Ζητούν από τον καθηγητή να σταματήσει το μάθημα και να φύγει! Ω, τι έκπληξη ήταν αυτή!

   Μας ενημέρωσαν όλους και όλες αναλυτικά για την κατάσταση στο Πανεπιστήμιο, για τους εγκάθετους φοιτητές, για τους ασφαλίτες που κυκλοφορούσαν ανάμεσά μας, για τη νοθεία στις φοιτητικές εκλογές την προηγούμενη άνοιξη, για το ρόλο της διοίκησης και του ίδιου του διορισμένου Πρύτανη Τάγαρη…

Συνέχεια →

Νίκο, 35 χρόνια μετά: Σχολεία, πρωτογενής παραγωγή και Οικουμένη στενάζουν

Ομιλία του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Νίκο ζεις, εσύ μας οδηγείς!

Νίκο, τριάντα πέντε χρόνια μετά τη δολοφονία σου, η εκπαιδευτική κοινότητα, οι συνταξιούχοι εκπαιδευτικοί, οι εργαζόμενοι και η νεολαία δεν ξεχνούν ότι  δεν έπεσες τυχαία. Δολοφονήθηκες υπερασπιζόμενος τη Δημόσια Δωρεάν Παιδεία, το δικαίωμα μιας κοινωνίας να μορφώνεται. Δολοφονήθηκες υπερασπιζόμενος τους μαθητές μας από την παρακρατική επίθεση που εξαπολύθηκε για να σπάσουν οι μαθητικές καταλήψεις τότε, μεταξύ 1990 και 1991.

Νίκο, η θυσία σου δεν είναι μνημείο του παρελθόντος, γιατί ζει μέσα στους αγώνες. Είναι εργαλείο του παρόντος και πυξίδα του μέλλοντος. Είναι η απόδειξη ότι η δημόσια παιδεία δε χαρίζεται, η δημοκρατία δεν παραχωρείται, η αξιοπρέπεια δεν διαπραγματεύεται. Είναι οι απόδειξη ότι οι κοινωνικοί αγώνες γράφουν ιστορία.

Συνέχεια →