Τρία Καλαβρυτινά μοναστήρια στην καρδιά του 1821

Σχολιάστε

Τρία Καλαβρυτινά μοναστήρια στην καρδιά του 1821

(Η εκτενής εισήγησή μου στις 21 Μαρτίου στα Καλάβρυτα)

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Στα όρια του οροπεδίου του Βουραϊκού υπήρχαν ακριβώς μετά την επανάσταση του 1821 12 μοναστήρια. Από την επίθεση στα μοναστήρια που έκανε η Αντιβασιλεία στις 7.10.1833 (ανδρικά), 9.3.1934 (γυναικεία) και 8.5.1934 (απαγόρευση δωρεών), έμειναν τα επτά ανδρικά.[1] Ανάμεσά τους έμειναν ισχυρά τρία μεγάλα, όχι το ίδιο ξακουστά και τα τρία.

   Τα τρία μοναστήρια δημιουργούν στο χάρτη ένα νοητό ευθύγραμμο τμήμα, όπου ανάμεσά τους είναι τα Καλάβρυτα, από ΒΔ προς ΝΔ: Μ. Σπ. – Καλ/τα – Αγ. Λαύρα. – Αγ. Θεόδωροι. Οι δρόμοι πρόσβασης μέχρι το 1900 περίπου δεν είχαν καμία άμεση σχέση με τους σημερινούς. Ήταν αρχαίοι που απέφευγαν βάλτους, απότομα ανεβάσματα, ενώ διάλεγαν πρόποδες βουνών και διάσελα, όσο γίνονται πιο χαμηλά

ΙΙ. ΤΕΣΣΕΡΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΤΟΥΣ

   Θα προσπαθήσουμε να δούμε συνοπτικά τη σχέση των τριών μοναστηριών με κέντρο την ημιτελή εθνικο-απελευθερωτική επανάσταση του 1821-1927. Θα δούμε όμως και κάποιες πλευρές πριν την κήρυξή της. Δεν συμβαίνουν όλες και στα τρία. Μία όμως απ’ αυτές ήταν κοινή, η υλική προσφορά και αλληλεγγύη. Η παιδεία ήταν κοινή στα δύο.

   Θ’ αφήσω στην άκρη άλλες πλευρές συνειδητά, που θα άξιζαν όμως να κουβεντιαστούν, ίσως στο τέλος. Κατά τη δική μου οπτική, και στα τρία μοναστήρια, ως συλλογικά υποκείμενα, είχαμε κατά κύριο λόγο έμμεση στήριξη της επανάστασης με τρεις τρόπους και όχι άμεσης εμπλοκής με όπλα. Βασικές πλευρές αυτής της στήριξης ήταν:

   1) Συμμετοχή στο δίλημμα για την εξέγερση και συμμετοχή στους προβληματισμούς, αλλά κάτω από την θεολογικο-κοινωνική ομπρέλα της ευρύτερης χριστιανικής πίστης.

   2) Ανάπτυξη της παιδείας με κέντρο είτε τα ίδια τα μοναστήρια, είτε τα κοντινά μεγαλοχώρια, κυρίως κατά τον 18ο και 19ο αι.

   3) Στήριξη σε επίπεδο υλικής βοήθειας σε όλα τα επίπεδα μετά την κήρυξή της. Και για τα τρία αυτά επίπεδα θα αναφερθούμε συνοπτικά για κάθε ένα από τα τρία.

   4) Άμεση εμπλοκή με όπλα, μία μόνο φορά, όταν βρέθηκε το Μ. Σπήλαιο, σε αμυντική θέση και είχε στρατιωτικά τη δυνατότητα να νικήσει (Ιμβραήμ). Έμμεση οι Αγιοι Θεόδωροι.

   Από το υλικό αυτό επέλεξα στοιχεία που έχουν μια γενικότερη αποδοχή για τα τρία μας μοναστήρια. Θα τα προσφέρω χωρίς άμεση κριτική παρουσίαση.

ΙΙΙ. ΜΕΓΑ ΣΠΗΛΑΙΟ

   Α) ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ: Το Μ. Σπήλαιο βρίσκεται στην εποχή του Όθωνα (Σεπτέμβρης του 1935) με ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (ιδιωτικό) με σχολάρχη τον Αβακούμ και με 35 μαθητές και την επόμενη με 54. Πάντως μέσα στην Ι.Μ. υπήρχε και αντιπολίτευση![2] Αυτό δείχνει ότι είχε μια παράδοση πριν και κατά την επανάσταση (1821), αλλά όχι απόλυτη.

   Β) Φιλική Εταιρεία: Πριν το 1821 είχαμε ένα ρεύμα μέσα στη Μονή για συμμετοχή στη Φιλική Εταιρεία. Γράφει ο μοναχός της Αμβρόσιος Φραντζής: «Το δε μυστήριον της Φιλικής Εταιρείας ενεπιστεύθη εις πολλά ολίγα υποκείμενα κατά την Πελοπόννησον, από δε της εποχής αυτής και ύστερον διεδίδετο εις τε εκκλησιαστικούς και πολιτικούς της πρώτης τάξεως, καθώς και εις την Μονήν του Μεγάλου Σπηλαίου μέχρι του 1818. Εξηπλώθη δε (το 1819) πολύ περισσότερον, ώστε έφθασεν να διαδοθή και εις άλλα κατά την Πελοπόννησον Μοναστήρια, εις πολλούς εκ του ανωτέρου και κατωτέρου κλήρου και εις διαφόρους πόλεις… Από δε του τέλους του 1819 μέχρι τέλους των 1820 η κατήχησις της Εταιρείας έφθασε να εξαπλωθή και εις τους ποιμένας και εις τους χοιροβοσκούς χωρικούς…».[3]

   Γ) Σημαντικό πρόσωπο: Ανδόνικος Φραντζής (γεννιέται στο Μεσορρούγι Αχαΐας το 1778): «Ο αγωνιστής και ιστορικός ιερομόναχος και πρωτοσύγκελος της Μητρόπολης Χριστιανουπόλεως (έδρα της η Κυπαρισσία) Αμβρόσιος Φραντζής (1778–1851)…  Νεαρός εκάρη μοναχός στη Μονή του Μεγάλου Σπηλαίου… και πήρε το όνομα Αμβρόσιος. Εκεί έμαθε και τα πρώτα του γράμματα. Όπως γράφει ο Κουρνούτος ‘’Η πίστη και η πατρίδα  έγιναν το επίκεντρο των στοχασμών του…

   Με την έναρξη της Επανάστασης έλαβε ενεργό μέρος σε αυτήν και πικραινόταν, όπως γράφει, από τις αγριότητες των συμπατριωτών του σε βάρος ανήμπορων οθωμανών και τη λαφυραγώγηση. Πολύ πίκρα αισθανόταν και από τον αλληλοσκοτωμό των ίδιων των Ελλήνων. Ο Φραντζής το 1822 ανέλαβε το Τμήμα της Αστυνομίας, μήπως και έμπαινε μια τάξη. Η ανάμιξή του στα κοινά τον έφερε σε οξεία αντιπαράθεση με τους πολιτικούς αντιπάλους του. Ο Αμβρόσιος Φραντζής υποστήριζε σταθερά τον [= Θεόδ.] Κολοκοτρώνη, αλλά δεν εξορίστηκε μαζί του στην Ύδρα, χάρη των προσπαθειών του Βρεσθένης Θεοδώρητου και του Παπαφλέσσα, που, ως Υπουργός των Εσωτερικών, είχε διατάξει την εξορία του Κολοκοτρώνη…

   Η αγάπη και αφοσίωσή του στον Κολοκοτρώνη του στοίχισε φυλάκιση από την Αντιβασιλεία, όταν ο Γέρος του Μωριά καταδικάστηκε σε θάνατο. Ύστερα από 14 μήνες που εξέτισε την ποινή του ο Φραντζής ξαναγύρισε στην επαρχία του, την Κυπαρισσία, γεμάτος πικρές εμπειρίες, ανέχεια και απογοήτευση.

   Σε αυτή την κατάσταση ευρισκόμενος σκέφθηκε να γράψει την ιστορία της Επανάστασης, ως μια παρακαταθήκη προς τους επιγενόμενους. Έτσι από το 1837 άρχισε να γράφει την ιστορία, συμπληρώνοντας κατά κάποιο τρόπο τα απομνημονεύματα των Παλαιών Πατρών Γερμανού, Φιλήμονος, Περραιβού, και άλλων, που είχαν προηγηθεί. Η ιστορία του, υπό τον τίτλο ‘’Επιτομή της Ιστορίας της Αναγεννηθείσης Ελλάδος αρχομένη από του έτους 1715 και λήγουσα το 1835’’. Εξεδόθη από το 1839 έως το 1841 από το Τυπογραφείο Καστόρχη…».[4]

   Δ) Αλληλεγγύη στους αδύναμους: «…γ. Πέμπτον ήδη περιέτρεχεν έτος της μακράς και πολυπόνου των Ελλήνων επαναστάσεως (τω 1825), και ο άθεος Αιγύπτιος Ιμβραήμ εισβαλών εις την Πελοπόννησον ήγε και έφερε πάντα προ ποδών, και μάλιστα την Αχαΐαν και τα πεδινώτερα της χερσονήσου. Κατά δε το μέγα Σπήλαιον πανταχόθεν ήσαν καταφυγόντες χιλιάδες πολλαί, μεθ’ ών συνηριθμούντο και πεντακόσιαι ολόκληραι οικογένειαι.  

   Διότι πάσα η Πελοπόννησος, και τα πολλά δε της πέριξ Ελλάδος, οχυρώτατον καταφύγιον εν τοις εσχάτοις των πολέμων κινδύνοις έχουσιν ανέκαθεν το μέγα Σπήλαιον, ου μόνον δια την τοποθεσίαν, και την προμήθειαν των αναγκαίων, αλλά πολύ μάλλον διά την εν αυτώ επισκιάζουσαν χάριν της Θεομήτορος.

   Τοιούτος τόπος καταφυγής ανεφάνη η Σπηλαιώτις Μονή και κατά την καλλίνικον γενομένην επανάστασιν των Ελλήνων. Και πολλά μεν εις τον υπέρ πίστεως αγώνα χρήματα κατέβαλε, μηδ’ αυτών των αργυρών φεισαμένη σκευών (ών τα πλείστα εξηργήρωσε), και χρέους ανέλαβε φορτίον βαρύ δανεισαμένη προς τε διεξαγωγήν του στρατού, και πολλών πενήτων περιποίησιν και διατροφήν.

   Και τα ίδια δε σώματα παρέδωκαν οι Μοναχοί του Σπηλαίου συμμαχούντες τοις υπέρ πίστεως αγωνιζομένοις αδελφοίς, προς ούς έδραμον πολλάκις βοηθοί, καθοπλισθέντες εξ ανάγκης, πάντες οι εν ηλικία ιδιώται μάλιστα υπηρέται της Μονής.

   Τότε δε, των Αιγυπτίων το πλείστον της Πελοποννήσου κατεχόντων, συνέρρευσε προσφύγων ανδρών τε (και μάλιστα ασθενεστέρων) και γυναίων και παίδων πλήθος πολύ. Πολλών δε πολλαχόθεν και πολύτιμα κειμήλια, και χρήματα μεγάλα, και παντοίαι αποσκευαί μετεκομίσθησαν εν τω Σπηλαίω χάριν ασφαλείας εγκατατεθέντα. Των δε μοναχών οι πλείστοι, και σχεδόν άπαντες διέτριβον αίθριοι παραχωρήσαντες τα οικήματα εις τους πρόσφυγας, και έτρεφον τούτους υπηρετούντες…».[5]

   Ε) Η νικητήρια μάχη του Μ. Σπηλαίου: «δ΄. Πάντα ταύτα ηπίστατο ο Αιγύπτιος Κεφρήν, και των συγκεκομισμένων ωρέγετο θησαυρών, και αίματος εδίψα ελληνικού. Και δή κατά την ημέραν των γενεθλίων του τιμίου Προδρόμου (Ιουνίου κδ. τω 1827), της ιεράς λειτουργίας τελουμένης, έρχονται τινές αγγέλλοντες ότι Τούρκων και Αιγυπτίων μέγας στρατός ανέβαινεν όπισθεν του Μοναστηρίου προς τον λεγόμενον Υψηλόν Σταυρόν. Πολύς δε τους ακούσαντας τρόμος περιεχύθη. Και οι μοναχοί θερμότερον προσηύχοντο.

   Ήδη των πυροβόλων ηκούετο κρότος εξελθούσης της φρουράς άνωθεν εκ των πύργων και προμαχώνων, συνεξήλθον δε και των διακονητών της μονής οι εν ηλικία, και καταστάντες εμάχοντο κατά τον λεγόμενον Ζυγόν, παρά το λιθάριον της παναγίας και τον υψηλόν Σταυρόν, όπου πρώτον έστησαν οι εχθροί, επτακισχίλιοι περίπου τον αριθμόν. Όπισθεν δε τούτων εφήδρευε και άλλο τάγμα δισχιλίων Αιγυπτίων, κατέχοντες το λεγόμενον Πετρούχον. Οι δε φρουρά του Μοναστηρίου πάντες ήσαν περί τους εξακοσίους…

   Η δ’ επάνω κατά τον Ζυγόν το πρώτον συστάσα μάχη προϊούσης της ημέρας εκραταιούτο, γινομένη καυστειρά, και διήρκεσε μέχρις εσπέρας. Πολλοί δε και εις χείρας συνέμιξαν. Και έπεσεν εκ των Αιγυπτίων πλήθος πολύ. Οι δε λοιποί, τέλος, σκεδασθέντες ετράπησαν εις φυγήν, καταθέτοντες επί κεφαλής οπίσω πάλιν προς τα Καλάβρυτα…».[6]

IV. ΑΓΙΑ ΛΑΥΡΑ

   Α) Η συνεύρεση στην Αγία Λαύρα: «…Την 9.3.1821 ήλθον εις Αγίαν Λαύραν κυνηγημένοι οι Ανώτατοι Άρχοντες από Μαζέϊκα (καλύβια) με τέχνασμα διαφυγόντες την Τουρκικήν φρουράν των, ήτις τους επήγαινε εις Τρίπολιν προς βεβαίαν σφαγήν. Μετά του ηγουμένου Καλλινίκου ήρχισαν αμέσως σύσκεψιν περί του πρακτέου. Έστειλαν αμέσως τους καλογήρους της Μονής προς πάσαν κατεύθυνσιν αναζητούντες τους οπλαρχηγούς (33 τότε ήσαν οι μοναχοί).

   Πρώτος λόγω ετοιμότητας ανήλθε εις Αγίαν Λαύραν ο Στριφτόμπολας με τα 17 εικοσάχρονα Κερτεζιτόπουλα με τα οποία αλώνιζε την επαρχίαν, διαδίδων, ενθαρρύνων και στρατολογών οπλίτας δια την πολιτικοστρατιωτικήν του οργάνωσιν (μάγγαν). Είχε ανεβάσει τον αριθμόν των οπαδών του εις 400 ενόπλους και είχε καταρτίσει δια την ευχερή διοίκησίν του 13 αξιωματικούς από τους ιδίους, ών τα ονόματα κατέχομεν, αλλά θα δημοσιευτούν εις άλλην ευκαιρίαν. Η σημαντική αύτη δύναμις κρούσεως όμως, δεν είχε ετοιμότητα αμέσου συμ-μετοχής εις τον αγώνα διότι ήτο κατανεμημένη εις πολλά χωριά και έπρεπε να κληθή και διατρέξη αποστάσεις δια να εύρη τον Αρχηγόν της. Έτσι ο Στριφτόμπολας ηναγκάσθη να κινηθή προς σωτηρίαν της Αγίας Λαύρας μόνον με την πενιχράν δύναμιν των Κερτεζιτών, οίτινες όμως εξήρκεσαν, μέχρις ότου κληθέντες προσέτρεξαν και οι άλλοι δικοί του…

   Από τας 13.3 όμως η στρατιωτική κατάστασις εβελτιώθη ραγδαίως εις τον χώρον της Αγίας Λαύρας υπέρ ημών, διότι πλην και των αναθαρρυσάντων πρωτευόντων οπλαρχηγών, προσήλθε και μέγα πλήθος νέων μαχητών εντεταγμένων και ανεντάκτων και ο ολικός αριθμός του επαναστατικού στρατού ανήλθε εις 3000 κατά τας εκτιμήσεις των τότε γραφιάδων…  Εν τω μεταξύ οι καλόγηροι της Αγίας Λαύρας εζύμωναν συνεχώς άρτους δια το τόσον πλήθος πολεμιστών. Η Αγία Λαύρα υπήρξε η πρώτη Επιμελητεία του αγώνος. Κάποτε όμως τα σαρακοστιανά της μονής ετελείωσαν και τότε οι Αρχιερείς διέταξαν μεσούσης της Αγίας και Μεγάλης Σαρακοστής να σφαγούν τα αμνοερίφια της Μονής δια να μη διαλυθούν οι πολεμισταί… Τότε η Μονή εδήλωσε ότι σε λίγες ημέρες ακόμη θα τελειώσουν τα άλευρα και ότι οι Νερόμυλοι της Κέρτεζης δεν προλαμβάνουν δια τόσον πλήθος. Τότε επεσπεύθη η ορκομωσία…».[7]

   Β) Του Αγίου Αλεξίου, 17.03.1821: «Την ίδια ημέρα, 17 Μαρτίου 1821, του αγ. Αλεξίου, στο Μοριά, στα Καλάβρυτα η ιερά μονή αγ. Λαύρας, όπου και η κάρα του αγίου. Εκεί βρισκόταν πλήθος κόσμου ως προσκυνητές, μετά από ολονυχτία και δοξολογία. Στην μονή ήταν σχεδόν όλες οι σημαντικές προσωπικότητες της βόρειας Πελοποννήσου και ο Π.Π. Γερμανός. Μετά την δοξολογία τελέστηκε αυτό που αναφέρεται ως ορκομωσία στην αγ. Λαύρα».[8]

   Γ) Η αναφορά του Α.(ναγνώστη) Κ.(ορδή), σημαιοφόρου του Αναγν. Στριφτόμπολα: «…Στρατιωτικοί δε αρχηγοί (και διά να άρχη τίς πρέπει να έχη αρχόμενους) επί της ενάρξεως της επαναστάσεώς μας, εν Αγία Λαύρα και εν Καλαβρύτοις, ήτον πρώτον ο Αναγνώστης Στριφτόμπολας, όστις είχε τριακοσίους περίπου στρατιώτας υπό τας αμέσους διαταγάς του. Προμηθευόμενος τα του πολέμου εξ ιδίων του.

   Είχε δεκαπέντε περίπου μπουλουξίδες (καπετανέους)… Τον ανδρείον Αναγνώστην Κορδήν εκ του τμήματος των Χασίων, Σημαιοφόρον, όστις εβάσταξε την πρώτην Σημαίαν της παλιγγενεσίας, όταν εψάλη η ικετήριος δοξολογία εις τον Ύψιστον υπέρ ευοδώσεως κατά των Τούρκων επιχειρήσεως την 17 Μαρτίου 1821, εν τώ ναώ της Υπεραγίας Θεοτόκου,[9] …».[10]

   Δ) Ο λογαριασμός του αγώνα της Αγίας Λαύρας: «…Εκτός των ανωτέρω επιστολών και αποδείξεων παρατίθεται και γενικός λογαριασμός υποβληθείς υπό τη Μονής προς τας επισήμους αρχάς.

   1) Πριν του πολέμου μας εκράτησεν η Πολιτεία μας χρεωστιμιά κατά τας νότας των γρόσια 4.500…

   40) Διά προσταγής Ανδρέα Λόντου ο Γεράσιμος 4 γελάδια και σφαχτά 15, γρ. 800.

        Έν όλω γρόσια 31.789,20».[11]

V. ΜΟΝΑΣΤΗΡΙ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΘΕΟΔΩΡΩΝ ΑΡΟΑΝΙΑΣ

   Α) Φιλική Εταιρεία: «…Φαίνεται ότι νωρίς είχε μυηθεί στην Φιλική Εταιρία. Όπως αναγράφεται ‘’…ο περιβόητος μοναχός Δοσίθεος… ήτο εκ των επαξίως δρώντων φιλικών’’. [«Παπαδόπουλου Ν., Μονής Αγίων Θεοδώρων εθνικαί εκδουλεύσεις, «Εκκλησία», 35 (1958), σελ. 251».] Στα χρόνια της επαναστάσεως γύρισε στο Σοποτό όπου συνέχισε τη διδασκαλία, όταν το επέτρεπαν οι περιστάσεις…».[12]

   Β) Μοναχός Δοσίθεος Τσιβίλης, Ιεροδιδάσκαλος του Γένους.

   1) Αναφορά του Θανάση Τζώρτζη: «…Δεν ασχολήθηκε με τη συγγραφή, αλλά η προσφορά του στην παιδεία υπήρξε μεγάλη (ΔΟΜΗ)… Διετέλεσε σχολάρχης της σχολής Σοπωτού και εδίδαξε στη σχολή του Σοποτού από το 1801 έως το 1804, στη Σμύρνη το 1808, ύστερα πάλι στο Σοποτό (1809 – 1814) (Γ. Π.: Πραγματεία … -Εν Αθήναις 1906 – Επ. τ. Καλ/των), όπου συγκέντρωνε μαθητές απ’ όλη την Πελοπόννησο, στα Καλάβρυτα (1815 – 1823), όπου διετέλεσε σχολάρχης και δίδαξε έξι χρόνια, ξανά στο Σοποτό (1823 – 1830), όπου κατά την εποχή του Ιμπραήμ δίδασκε ακόμη και στα σπήλαια και τα βουνά…».[13]

   2) Αναφορά του Αδρέα Χρυσα. Βορύλλα, 1994: «…Ο Δοσίθεος γεννήθηκε το 1774 στην Κέρτεζη Καλαβρύτων. Το κοσμικό του όνομα ήταν Δήμος Τσιβίλης. Τα πρώτα γράμματα έμαθε στην πατρίδα του και νεαρός εκάρη μοναχός στο μοναστήρι των Αγίων Θεοδώρων. Η δίψα του για μάθηση έφερε τον Δοσίθεο στην Πάτρα, στο Μεσολόγγι, όπου υπήρχαν σχολές, όπως αναφέρει ο επιθεωρητής Ι. Κοκκώνης στην έκθεσή του το 1830.

   Στην Ελληνική σχολή του Σοποτού εδίδαξε σε τρεις διαφορετικές περιόδους. Πρώτα το 1801-1804 που η απόδοσίς του στο σχολείο έκανε ιδιαίτερη εντύπωση. Οι Επίτροποι της σχολής βλέποντας τα ιδιαίτερα προσόντα του Δοσίθεου τον παρακινούν να πάει στη σχολή της Χίου για να σπουδάση, Μαθηματικά, Φιλοσοφία.

   Οι σπουδές στη Χίο τον κάνουν ευρύτερα γνωστό και τον καλούν να διδάξη στη Σμύρνη (1809), πριν από τον Οικονόμο και Κούμα. Από τη Σμύρνη επιστρέφει στο Σοποτό, όπου η φήμη του σαν δασκάλου έκανε να συγκεντρώνονται μαθηταί απ’ όλη την Πελοπόννησο. Αργότερα ο Δοσίθεος προσκαλείται στα Καλάβρυτα όπου δίδαξε έξι χρόνια… Αργότερα στα Καλάβρυτα διδάσκει σαν οικοδιδάσκαλος στο σπίτι του οπλαρχηγού Σωτηρ. Θεοχαρόπουλου. Τα τελευταία του χρόνια τα αφιέρωσε στο σχολείο της πατρίδος του στην Κέρτεζη, όπου απέθανε (1836)».[14] 

   Γ) Υλική και πρακτική συνεισφορά στον αγώνα: Θα κάνω τρεις αναφορές, αλλά από την ίδια πηγή. 1) Τρόφιμα: «Έχει μεγάλη αξία για την ιστορία της Μονής Αγίων Θεοδώρων, πως ο ολιγογράμματος ηγούμενος Ιάκωβος σημείωσε σ’ ένα πρόχειρο χαρτί λακωνικά, τα δοσίματα από τις πρώτες κι όλας μέρες της επαναστάσεως.

   ‘’1821 Μαρτίου 1829. Κάνω θύμισιν ότι στέλνομεν εις ορδί (στρατόπεδον) του Τριποτάμου εν πρώτοις ψωμί οκάδες 240 … (έγγρ. Αρ. 1)….

   ‘’τη 25η Απριλίου έστειλα ένα λεβέτι στα Τριπόταμα’’.

   …Όπως φαίνεται από τις σημειώσεις στους μήνες αυτούς η Μονή έστειλε συνολικά στα στρατόπεδα: Ψωμί οκ. 658, Κρασί οκ. 314, Κρασί φορτώματα 2, Σφαχτά 70, Τυρί οκ. 85, 1 δαμάλι, 1 γελάδα, 1 λεβέτι.

   Τις αποστολές αναλαμβάνουν συνήθως μοναχοί. Οι αποστολές ποικίλουν, άλλοτε κοντινές, 2 ή 3 ώρες, όπως στα Τριπόταμα και το Λειβάρτζι, κι άλλοτε μακρινές, δέκα ή δώδεκα ώρες, όπως στην Πάτρα, στην Ακράτα και αλλλού…».[15]

   2) Μεταφορά οπλισμού: «…Είναι φορές που κάτω απ’ τα αθώα αυτά φορτώματα είχε κρύψει ο Ηγούμενος ντουφέκια για τους πολεμιστές. Τούτη η μεγάλη μαρτυρία ξεφεύγει στις σημειώσεις του όταν γράφει: ‘’Μαΐου 21 (1821) εις Τριπόταμα έστειλα με τον Παρθένιο ντουφέκια δύο (έγγρ. Αρ. 1)…».

   3) Πληροφοριοδότες: «Καλλιεργώντας τα χωράφια ή κάνοντας αγιασμούς και τρισάγια, ξέφευγαν οι καλόγεροι τις υποψίες των Τούρκων και ειδοποιούσαν για τις κινήσεις του εχθρού, πράγμα πολύτιμο στις ώρες του πολέμου. ‘’Πώς ήλθον εις Τριπολιτσά (οι Τούρκοι) χθες εις Σέλιτσα ο άγιος καθηγούμενος μου το είπεν’’ (έγγρ. αρ. 21)…».[16]

VI. ΑΝΤΙ ΕΠΙΛΟΓΟΥ

   Έχω αφήσει συνειδητά μεγάλο υλικό εκτός της εισήγησης για πολλούς λόγους. Άφησα αρχικά απέξω πλευρές που έχουν διαφορετικές ιστορικές ή ιδεολογικές διαστάσεις. Αν το έκανα, θα άλλαζε ριζικά η εισήγησή μου.

   Ευχαριστώ του διοργανωτές που με δέχτηκαν κι εσάς που με υπομείνατε.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ από τΜτΒ: 1η δημοσίευση στην ΩΡΑ των ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ, φ. 99, ΜΑΡΤΙΟΣ 2026, σελ. 28-29.

Παραπομπές

[1] ΓΙΟΥΛΑ Γ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΥ, Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΡΧΙΑ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΟΘΩΝΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟ )1833-1862), διδ. Διατριβή, ΠΑΤΡΑ, 2009, σελ. 66-67.

[2] ΓΙΟΥΛΑ Γ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΥ, ό.π., σελ. 97, 253-257.

[3] Φραντζής Αμβρόσιος, «Επιτομή της Ιστορίας της Αναγεννηθείσης Ελλάδος», 1839, τ. Α΄, σελ. 79 – 81, απόσπασμα. Το είδα: edume.myds.me/. Αναδημοσίευση: Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Όταν παιδεία και ποίηση συναντούν την επανάσταση 1821, εκδ. Αρμός, 2021, ΕΠΑΝΕΚΔΟΣΗ, σελ. σελ. 92-93.

[4] ΠΗΓΗ: Γιώργος Ν. Παπαθανασόπουλος, 01.06.2020, https://www.ekklisiaonline.gr/nea/amvrosios-frantzis-alosi-ke-epanastasi/. Αναδημοσίευση: Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Όταν παιδεία και ποίηση συναντούν την επανάσταση 1821, εκδ. Αρμός, 2021, ΕΠΑΝΕΚΔΟΣΗ, σελ. σελ. 121.

[5] Κωνσταντίνος Οικονόμος, ο εξ οικονόμων, ΚΤΙΤΟΡΙΚΟΝ Ή ΠΡΟΣΚΥΝΗΤΑΡΙΟΝ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΚΑΙ ΒΑΣΙΛΙΚΗΣ ΜΟΝΗΣ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ, ΑΩΜ (1840), ό. π., σελ. 86. (Ανατύπωση 1985). Αναδημοσίευση: Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Όταν παιδεία και ποίηση συναντούν την επανάσταση 1821, ό.π, σελ. 224-225.

[6] Κωνσταντίνος Οικονόμος, ο εξ οικονόμων, ΚΤΙΤΟΡΙΚΟΝ Ή ΠΡΟΣΚΥΝΗΤΑΡΙΟΝ ΤΗΣ ΙΕΡΑ ΚΑΙ ΒΑΣΙΛΙΚΗΣ ΜΟΝΗΣ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ, ΑΩΜ (1840), ό. π., σελ. 86-88. (Ανατύπωση 1985). Αναδημοσίευση: Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Όταν παιδεία και ποίηση συναντούν την επανάσταση 1821, ό.π., σελ. 225-226.

[7] Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Όταν παιδεία και ποίηση συναντούν την επανάσταση 1821, ό. π., σελ. 348-351.

[8] ΔΗΜΟΣ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ. Συντάκτης: Δρ Δημήτριος Οδ. Σταθακόπουλος. ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΕΠΕΤΕΙΑΚΟ ΛΕΥΚΩΜΑ, 1821-2021, ΚΑΛΑΒΡΥΤΑ Φλόγα Ελευθερίας, εκδ. 24 γραμματα, σελ. 125.

[9] Το τότε Καθολικόν της Ι. Μονής της Αγίας Λαύρας, όπως και το νέο τωρινό, είναι αφιερωμένο στην Κοίμηση της Υπεραγίας Θεοτόκου, εξού και η ολονυκτία κάθε χρόνο στις 15 Αυγούστου.

[10]  ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΕΙΣ ΤΟ ΑΝΩΝΥΜΩΣ ΕΚΔΟΘΕΝ ΑΧΡΟΝΟΛΟΓΗΤΟΝ ΦΥΛΛΑΔΙΟΝ ΕΠΟΝΟΜΑΖΟΜΕΝΟΝ ‘’ΙΣΤΟΡΙΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΑ Ή Η ΠΕΤΙΜΕΖΑIKH ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ / υπό Κ. Α, ΕΝ ΝΑΥΠΛΙΩ 1850, σελ. 7.

[11] ΧΡΗΣΤΟΥ Γ. ΕΥΑΓΓΕΛΑΤΟΥ, «ΑΓΙΑ ΛΑΥΡΑ», έκδ. 14η ΒΕΛΤΙΩΜΕΝΗ, 1985, σελ. 87-89

[12] Ζωή Μουρούτη – Γκενάκου, ‘’Η προσφορά στην Πατρίδα της Μονής Αγίων Θεοδώρων Καλαβρύτων’’, Εκδόσεις «ΒΙΒΛΙΟ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΑ» της Ι.Μ. Καλαβρύτων και Αιγιαλείας, 2017, σελ. 51.

[13] Θανάσης Τζώρτζης, «Λόγιοι και καθηγητές της επαρχίας Καλαβρύτων κατά τα παλαιότερα χρόνια», 31.10.2010, – ΚΑΛΑΒΡΥΤΑ – NEWS (kalavrytanews.com). Αναδημοσίευση: Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Όταν παιδεία και ποίηση συναντούν την επανάσταση 1821, ό. π., σελ.  106-107.

[14] Ανδρέας Χρυσ. Βορύλλας, ΚΕΡΤΕΖΗ Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΤΗΣ ΠΟΡΕΙΑ, εκδόσεις ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΟ, ΑΘΗΝΑ, 1994, σελ. 54-55. Αναδημοσίευση: Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Όταν παιδεία και ποίηση συναντούν την επανάσταση 1821, ό. π., σελ.  108.

[15] Ζωή Μουρούτη – Γκενάκου, ‘’Η προσφορά στην Πατρίδα της Μονής Αγίων Θεοδώρων Καλαβρύτων’’, ό. π., σελ. 51.

[16] Ζωή Μουρούτη – Γκενάκου, ‘’Η προσφορά στην Πατρίδα της Μονής Αγίων Θεοδώρων Καλαβρύτων’’, ό. π., σελ. 92-93.

Δυό βιβλία που δένουν μια ριζοσπαστική Θεολογία με μια ριζοσπαστική κοινωνικοπολιτική κριτική ως δώρο

Σχολιάστε

Δυό βιβλία που δένουν μια ριζοσπαστική Θεολογία με μια ριζοσπαστική κοινωνικοπολιτική κριτική ως δώρο

Σύναξη 177, 2026, ΑΦΙΕΡΩΜΑ: Παγκόσμιος Νότος

Του Νίκου Α. Κουραμπή*

   Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Στα ίχνη του συλλογικού ανθρώπου – 55 σημαδούρες κοινωνικής και υπαρκτικής θε-ανθρωπολογίας, Αθήνα, Αρμός, 2019, σ. 382 [Α]

   Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Από την αχαϊκή γη έως του κόσμου τα πέρατα – για μια απελευθερωτική θε-ανθρωπολογία: υποδείγματα, θραύσματα, Μεγάλη Σύνοδος 2016, «3η Ρώμη», πρόλογος Θανάσης Ν. Παπαθανασίου, Αθήνα, Αρμός, 2022, σ. 565 [Β]

   Τα δύο αυτά βιβλία [Α και Β] ανήκουν στο ρεύμα της ελληνικής-δημοκρατικής λαϊκής Ορθοδοξίας που αγαπά τον πολιτισμό, την τέχνη και τις επιστήμες του ανθρώπου και αγωνίζεται για κοινωνική δικαιοσύνη ενώ δεν φοβάται την χριστιανική αυτοκριτική.

   Ο Παναγιώτης Μπούρδαλας είναι Θεολόγος και επιστήμονας (φυσικός) και τιμά τη σχέση επιστήμης – θρησκείας, πίστης – γνώσης μακριά από τα συνήθη ιδεολογήματα, κάτι που εύκολα και ουσιαστικά αποδεικνύεται από τα βιβλία του – γι’ αυτό βάζει και ποιήματά του ανάμεσα στα κείμενά του, ώστε να συνδέονται όλοι οι κόσμοι. Τα βιβλία του τολμούν να είναι μια αυτοαποκάλυψη, νους και αισθήματα ταυτόχρονα μακράν συναισθηματισμών, η δουλειά του Παναγιώτη «θα μείνει» γιατί είναι μια προσωπική αλλά έντιμη καταγραφή των τελευταίων 50 χρόνων, μια πνευματική περιουσία που αποκτήθηκε με στοχασμό και ακτιβισμό. Τα λόγια του ρέουν σαν τα νερά της Κέρτεζης Καλαβρύτων, της πατρίδας του, και η θε-ανθρωπολογία του ιλαρού κόπου του ως αγίασμα – γήϊνο και θεϊκό συμπλέουν, χώμα και ουρανός. Ο όρος του «θε-ανθρωπολογία» εκφράζει συνοπτικά τη περίφημη -αλλά αγνοημένη- συνεργασία Θεού και Ανθρώπου, που στέκει δυναμικά και αποφασιστικά απέναντι σε κάθε Απόλυτο Θεό και τον ολοκληρωτισμό που εκπροσωπεί με τους αδιάφανους εκπροσώπους του επί γης.

   Αγαπάει ελεύθερα τους ανθρώπους του και τους παρουσιάζει χωρίς να τους ειδωλοποιεί «αγιογραφώντας» τους, έτσι απλά, είναι οι άνθρωποί του και ο τόπος του που υποστασιάζουν το σύμπαν, και είναι ευγνώμων με μη ψυχολογικά αλλά και πηγαία αισθήματα. Πρόσκληση στον αναγνώστη να κάνει το ίδιο αποφασιστικό βήμα και να μη βαριέται ως δήθεν συνηθισμένους και βαρετούς τους ανθρώπους του και τον τόπο του, να περπατήσει την δικιά του περπατησιά όπως ο Παναγιώτης που συγκινεί χωρίς να επιβάλλεται. Ο έρωτας του συγκεκριμένου είναι έρωτας του οικουμενικού. Πατριωτισμός και κοινωνισμός και θρησκευτικές ενοράσεις ταυτόχρονα και αλληλοϋποστηριζόμενα.

   Τα δυό βιβλία δένουν μια ριζοσπαστική Θεολογία με μια ριζοσπαστική κοινωνικοπολιτική κριτική ως δώρο για τον καθημερινό αλλά σκεπτόμενο άνθρωπο και πολίτη που δεν είναι απαραίτητα «θρησκευόμενος». Και τα δύο βιβλία ανακεφαλαιώνονται στο ότι η αγάπη είναι και πολιτική πράξη. Ο αστείρευτος πλούτος των χρήσιμων πληροφοριών ανταμοίβει εκείνον που θα θελήσει να αναμετρηθεί με την οργανωμένη και βιωμένη και χωνεμένη γνώση που παρέχεται ως μπούσουλας για τις δικές του αναζητήσεις. Με τα δικά του λόγια «ο τριαδικά συλλογικός άνθρωπος, ο θε-ανθρωπολογικά ευχαριστιακός – αλληλέγγυος – υπαρκτικός/νηπτικός τρόπος αντίληψης, πίστης και πρακτικής αποτελεί έναν αντίποδα, τόσο στην ισοπεδωτική αμφισβήτηση, όσο και στ’ ανταγωνιστικά άτομα ή στις «συντεχνίες» τους. Ταυτόχρονα αυτός ο τρόπος ύπαρξης μπορεί να γονιμοποιήσει τα «ουτοπικά» κινήματα, ξεπερνώντας την αντίληψη του ανθρώπου ως «συμπαγών μαζών», εισάγοντας μια αντανάκλαση της αγιοτριαδολογικής θε-ανθρωπολογίας στο χώρο της εκκλησιολογίας και άρα της κοινωνίας» [Α 14].

   Ας επιλέξουμε μερικά διαμαντάκια στο σημείο αυτό: «αυτού του νεκρού ιδεολογήματος του «ελληνοχριστιανισμού», του νόθου κράματος «πίστης και εξουσίας»» [Α 146] / «…το αδιέξοδο κάθε αποτυχημένου δοσίματος στον άλλο (πορνεία)…» [Α121] / «το Πνεύμα το Άγιο αγνοείται στην «κατοικία» Του, μέσα ή δίπλα στις καρδιές που πάλλονται. Ο Θεάνθρωπος Χριστός ή γίνεται πολιτικός επαναστάτης ή φιλόσοφος της σχολής των Εσσαίων ή ηθικός δάσκαλος ή περίεργος εξωγήϊνος … Οι άνθρωποι αποφασίζουμε να παραμένουμε ζώα-κτήνη. Αρκεί να χωρισθούμε σε συνομοταξίες, ανάλογα με το τι κατασπαράσσουμε κάθε φορά…» [Α163] / «(για τον Μέγα Βασίλειο) ο Μωυσής πρώτα πήρε την κοσμική σοφία στην Αίγυπτο και κατόπιν μπήκε «στα θεολογικά».» [Β129] / «ο λεγόμενος «ορθόδοξος φονταμενταλισμός», που ως καρκίνωμα σιγοτρώει το κορμί της Ορθόδοξης Εκκλησίας, στο τέλος θα νικηθεί και θα ‘ξωπεταχτεί, όπως και τόσα άλλα καρκινώματα στην εκκλησιαστική ιστορία. Είναι συνδεδεμένος ιδεολογικά με τον αμερικάνικο «προτεσταντικό φονταμενταλισμό» και τα «νεοφασιστικά ακροδεξιά μορφώματα», κυρίως του δυτικού κόσμου» [Β 142]

   Η ομίχλη των παραεκκλησιαστικών οργανώσεων-σεκτών διαλύεται [Β 446-452], απλοί παπάδες του λαού μας [Β 46-123] είναι φωτεινά πρότυπα προς μίμησιν και όχι οι αυταρχικές σκιές του γεροντισμού. Ο συγγραφέας μας δεν φείδεται θάρρους γιατί δεν υστερεί σε γνώση και αισθήματα για να εξηγήσει ακανθώδη ζητήματα που αναφέρονται στα περιεχόμενα των βιβλίων.

   Εύχομαι σε μελλοντική του δουλειά ο συγγραφέας της θε-ανθρωπολογίας, αλλά και εκκλησιοκεντρικότητας (π.χ. Α 23-146 όπου πραγματώνεται ο διάλογος της εορτολογικής Ορθοδοξίας με το σύγχρονο κόσμο), να αναμετρηθεί με την πρόσκληση για έναν πνευματολογικό χριστιανισμό απελευθερωμένο από τη θρησκευτικότητα όπως θυμάμαι να τον προτείνει ο μοναχός Μιχαήλ (Χατζηαντωνίου): «Ο Θεός τις έσχατες μέρες θ’ απλώσει το πνεύμα Του κι εκτός της επίσημης εκκλησιαστικής δομής. Απλοί άνθρωποι θα μπορούν να λένε ουράνια πράγματα κλπ». Ή, μήπως, καλό θα ήταν να διάγουμε το βίο μας με ευφρόσυνη ταπεινότητα μεταξύ των δύο διαλεκτικά; Αλλά σίγουρα να σταματήσει η άζωη ρηχότητα που διατείνεται ότι «άλλο άγιος» και «άλλο καλός» άνθρωπος η οποία μόνο συγχυσμένες φρένες και δόλιες συμπεριφορές και ανέραστους ανθρώπους κατασκευάζει, με τελική και ουσιαστική λύση τον χριστιανικό ανθρωπισμό που αναδεικνύει ποικιλοτρόπως ο συγγραφέας μας.

   Τα βιβλία αυτά είναι μοιραίο να μην διαβαστούν «από τους πολλούς» γιατί η ανθρώπινη μάζα αρέσκεται σε φανταχτερές ψευδαισθήσεις και φοβάται να ζήσει απλά ενώ δεν συμφέρει κανέναν σήμερα η ισορροπία τους που απλόχερα προσφέρουν, οι φαντασιώσεις κερδίζουν φαινομενικά το παιχνίδι έναντι της πραγματικότητας με τις πραγματικές της ανάγκες, εν τέλει, επιλέγουμε συνειδητά τα κραυγαλέα ονόματα και τις φευγαλέες εντυπώσεις. Διαβάζοντάς τα είσαι σε μια ανοδική πορεία και περπατάς σταθερά με το δικό σου βηματισμό κι ας είναι η ζωή του συγγραφέα ο δρόμος. Υπάρχουν πολλοί που ξέρουν τους νόμους της ζωής – αλλά για να επαίρονται και να κομπάζουν, όχι για να τη ζουν. Ο συγγραφέας μας απλά αλλά και αδρά μας λέει «εγώ έζησα τη ζωή μου και συνεχίζω να ζω τη ζωή μου».

   Αν αντέξει ο αναγνώστης αυτήν την γλυκιά υποσυνείδητη πρόσκληση να ζήσει και εκείνος τη δική του ζωή το παιχνίδι κερδήθηκε και η ευγνωμοσύνη λάμπει. Εγώ έγραψα γι’ αυτά τα βιβλία από διάθεση να τα γνωστοποιήσω σε δυό-τρεις. Δεν έμεινα ευχαριστημένος με τη βιβλιοπαρουσίαση αυτή, εγώ όμως κέρδισα σε σκέψη και αισθήματα αφουγκραζόμενος τον Παναγιώτη Μπούρδαλα. Ευχαριστώ και καλοτάξιδα!

   * Ο Νίκος Α. Κουραμπής είναι Θεολόγος Εκπαιδευτικός, Διδάκτωρ Κοινωνιολογίας Παντείου Πανεπιστημίου

   Σημείωση: Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό ΣΥΝΑΞΗ 177 (2026), σελ. 98-100 [Ιανουάριος-Μάρτιος 2026 / ΑΦΙΕΡΩΜΑ: Παγκόσμιος Νότος].

Καλαβρυτοχώρια: Συγγραφικός και επιστημονικός οργασμός!

Σχολιάστε

Καλαβρυτοχώρια: Συγγραφικός και επιστημονικός οργασμός!

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΒΙΒΛΙΑ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΕΣ

      Βεβαίως μαζί με το «κρασί» (πολιτισμός) θέλουμε και «ψωμί» (επιβίωση). Κι αυτή η υπόθεση του ψωμιού περνάει από σαράντα κύματα, πάλι στην εποχή μας. Και θα παλέψουμε, ο καθείς με τα όπλα του, αλλά και μαζί. Δεν θ’ αφήσουμε όμως τη ζωή χωρίς κρασί… και γι αυτό θα μιλήσουμε στο άρθρο αυτή τη φορά.

   Τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια συγγραφική έκρηξη, όσον αφορά τα Καλάβρυτα ως έδρα, αλλά και τα Καλαβρυτοχώρια.  Νομίζω ότι έχει τρεις διαστάσεις. Αρθρογραφία, προσωπικά συγγραφικά έργα και συμμετοχή σε συλλογικούς τόμους. Ας προσθέσουμε και τ’ άλλα είδη τέχνης, όπως π.χ. τα ντοκιμαντέρ, θεατρικά, εκθέσεις φωτογραφίας, κλπ, τότε πρόκειται για πολύ πλούσιο υλικό.

   Από τη μία στον έντυπο και ηλεκτρονικό τύπο δημοσιεύονται έρευνες, άρθρα επιστημονικά ή απόψεις, τοπικού ή και γενικότερου ενδιαφέροντος. Υπάρχουν σταθεροί αρθρογράφοι και ερευνητές αρκετοί και αρκετές ή περιστασιακοί. Μένουν μόνιμα, για πολύ στην περιοχή ή όχι. Δεν έχει και μεγάλη σημασία για το έργο τους. Είναι τόσο το πλήθος που π.χ. προτάθηκε στην λογοτεχνική συνάντηση (25.01.2026) που έγινε στο Πολύκεντρο πολιτιστικό Κέντρο του Δήμου ότι σχεδιάζεται η συλλογή τους και έκδοσή τους σε έναν ή περισσότερους τόμους, από τον επικεφαλής της ΩΡΑΣ των Καλαβρύτων και της αντίστοιχης ιστοσελίδας.

Συνέχεια →

Στ’ αλώνια και στα σαλόνια – Χριστιανο-μαρξιστικός διάλογος: Όπως τον έζησα και τον κρίνω

Σχολιάστε

Στ’ αλώνια και στα σαλόνια

Χριστιανο-μαρξιστικός διάλογος: Όπως τον έζησα και τον κρίνω

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

α. Το βάπτισμα του πυρός…

   Οκτώβρης 1973: Είμαι πρωτοετής φοιτητής στο Πανεπιστήμιο της Πάτρας (τμήμα Φυσικό). Πήγα στο Παράρτημα του Πανεπιστημίου επί της Κορίνθου (πάνω από την πλατεία Όλγας, στο κέντρο) για να κάνω την εγγραφή μου. Έγινε επιτυχώς. Άρχισα, λοιπόν, να φοιτώ. Δεν γνώριζα τι θα με περίμενε στη γωνία της ιστορίας σε λίγες ημέρες…

   Άρχισαν τα μαθήματα και οι μαζικές παρακολουθήσεις. Μαθηματικά, Φυσική, Χημεία, κλπ. Κάποια στιγμή σε μία απ’ αυτές στο αμφιθέατρο μπαίνει μια ομάδα φοιτητών γενειοφόρων και κάποια φοιτήτρια, μεγαλύτεροι σε ηλικία από μένα. Ζητούν από τον καθηγητή να σταματήσει το μάθημα και να φύγει! Ω, τι έκπληξη ήταν αυτή!

   Μας ενημέρωσαν όλους και όλες αναλυτικά για την κατάσταση στο Πανεπιστήμιο, για τους εγκάθετους φοιτητές, για τους ασφαλίτες που κυκλοφορούσαν ανάμεσά μας, για τη νοθεία στις φοιτητικές εκλογές την προηγούμενη άνοιξη, για το ρόλο της διοίκησης και του ίδιου του διορισμένου Πρύτανη Τάγαρη…

Συνέχεια →

Νίκο, 35 χρόνια μετά: Σχολεία, πρωτογενής παραγωγή και Οικουμένη στενάζουν

Σχολιάστε

Νίκο, 35 χρόνια μετά: Σχολεία, πρωτογενής παραγωγή και Οικουμένη στενάζουν

Ομιλία του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Νίκο ζεις, εσύ μας οδηγείς!

Νίκο, τριάντα πέντε χρόνια μετά τη δολοφονία σου, η εκπαιδευτική κοινότητα, οι συνταξιούχοι εκπαιδευτικοί, οι εργαζόμενοι και η νεολαία δεν ξεχνούν ότι  δεν έπεσες τυχαία. Δολοφονήθηκες υπερασπιζόμενος τη Δημόσια Δωρεάν Παιδεία, το δικαίωμα μιας κοινωνίας να μορφώνεται. Δολοφονήθηκες υπερασπιζόμενος τους μαθητές μας από την παρακρατική επίθεση που εξαπολύθηκε για να σπάσουν οι μαθητικές καταλήψεις τότε, μεταξύ 1990 και 1991.

Νίκο, η θυσία σου δεν είναι μνημείο του παρελθόντος, γιατί ζει μέσα στους αγώνες. Είναι εργαλείο του παρόντος και πυξίδα του μέλλοντος. Είναι η απόδειξη ότι η δημόσια παιδεία δε χαρίζεται, η δημοκρατία δεν παραχωρείται, η αξιοπρέπεια δεν διαπραγματεύεται. Είναι οι απόδειξη ότι οι κοινωνικοί αγώνες γράφουν ιστορία.

Συνέχεια →

Ένα τάβλι και λίγος καφές για όλες τις επιστήμες

Σχολιάστε

Ένα τάβλι και λίγος καφές για όλες τις επιστήμες

(βιβλιοπαρουσίαση του νέου βιβλίου του Γιώργου Πλούμη)

Φώτης Δημητρόπουλος, Γιώργος Πλούμης, Ηλίας Δημητρόπουλος, Παναγιώτης Α. Μπο΄ύρδαλας

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Ο Γιώργος Πλούμης τελικά δεν είναι μόνο χημικός και δεν ήταν μόνο συνάδελφος στα σχολεία. Είναι πλέον κι ένας αγαπημένος μου συγγραφέας. Όχι μόνο γιατί η γλώσσα του ρέει όπως τα νερά στα βουνά της κεντρικής Ρούμελης και στο Κρυοβούνι της, όχι μόνο γιατί συνδέει το παλιό με το καινούριο, αλλά και γιατί από τη μια μας διδάσκει με φόντο μεγάλες εικόνες και μικρές λεπτομέρειες, αλλά και από την άλλη με γυρίζει κι εμένα προσωπικά πίσω στα βουνά του βόρειου Μωριά και στην περιοχή των Καλαβρύτων.

   Ο Γιώργος φαίνεται ότι αγαπούσε πολύ τον παππού του Βαγγέλη, τον πατέρα της μητέρας του Βασιλικούλας. Τον βάζει, λοιπόν, στο κέντρο του μυθιστορήματός του. Τον βάζει δίπλα του και λίγο απέναντι. Όχι γιατί τους χωρίζουν δυο γενιές, όχι γιατί είχαν διαφορετική πορεία στη ζωή, αλλά γιατί ανάμεσά τους μπήκε ένα τάβλι.

Συνέχεια →

Θεομάνα!

Σχολιάστε

Θεομάνα!

Του Θανάση Ν. Παπαθανασίου*

   Την εικόνα η οποία συνοδεύει αυτό το κείμενο την έφεραν στην Ελλάδα πρόσφυγες από την Κίο της Μικρασίας το 1926. Η ονομασία που οι ίδιοι της είχαν δώσει είναι «Παναγία η Θεομάνα». Οι πρόσφυγες αυτοί εγκαταστάθηκαν σε έναν βαλτότοπο με βούρλα στο μπόι ενός ανθρώπου, λίγο παραπέρα από το Ναύπλιο. Αυτόν τον δύσκολο τόπο τον έκαναν, με τον καιρό, μια όμορφη κωμόπολη που βαφτίστηκε Νέα Κίος.

   Η ονομασία «Θεομάνα» δεν ανήκει στις –ας πούμε– επίσημες ονομασίες της Παναγίας. Είναι ονομασία την οποία άρθρωσε ο ίδιος ο λαός, καρδιακά και ολοζώντανα. Ονομασία που κατορθώνει να πει σε καθομιλούμενη, δημοτική γλώσσα, με συγκλονιστική αμεσότητα, ό,τι ακριβώς λένε οι επίσημες ονομασίες «Θεομήτωρ» και «Θεοτόκος». Κατορθώνει δηλαδή να πει πως η Μαρία κυοφόρησε πραγματικά και γέννησε πραγματικά θεάνθρωπο – όχι σκέτον άνθρωπο. Με δυο λόγια, δηλώνει την πίστη ότι ο Θεός αυτοπροσώπως έγινε άνθρωπος. Επαναλαμβάνω: ότι έγινε άνθρωπος – όχι υποδύθηκε τον άνθρωπο. Είναι πίστη που συνεπάγεται πολλά. Συνεπάγεται ότι ο Θεός γίνεται κυριολεκτικά και βιωμένα μέτοχος της ανθρώπινης συνθήκης: της αγωνίας, της οδύνης, του κατατρεγμού, της δίψας για απελευθέρωση από κάθε μορφή  θανατίλας.

Συνέχεια →

Η ΜΑΥΡΗ ΗΜΕΡΑ ΣΤΙΣ 10 ΔΕΚΕΜΒΡΗ 1943…

Σχολιάστε

Η ΜΑΥΡΗ ΗΜΕΡΑ ΣΤΙΣ 10 ΔΕΚΕΜΒΡΗ 1943…

Μνημείο των πέντε εκτελεσθέντων στον Αυχένα Πριολίθου στις 10 Δεκεμβρίου 1943 από τους γερμανούς ναζί

Ομιλία του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

   κ. Δήμαρχε Καλαβρύτων, κ. κ. υπόλοιποι εκπρόσωποι της τοπικής Αυτοδιοίκησης,   κ κ εκπρόσωποι Φορέων της περιοχής, κ. κ. εκπρόσωποι των Αρχών, αιδεσιμότατοι αντιπρόσωποι της τοπικής Εκκλησίας, αγαπητοί άνθρωποι της τίμιας  μνήμης…

    Στο ιστορικό αυτό πανάρχαιο πέρασμα, που ενώνει την παλιά Αρκαδία με το οροπέδιο του σύγχρονου Βουραϊκού, όπου δέσποζε η αρχαία λίμνη Βούρα, πριν κτιστεί η αρχαία Κύναιθα, εδώ και λίγες δεκαετίες στήθηκε αυτό το μνημείο έντιμης μνήμης και τιμής.

   Δεν είναι βέβαια σε αριθμό μεγάλη αυτή η πενταπλή εν ψυχρώ εκτέλεση, όπως οι πολύ περισσότερες εκτελέσεις στον μαρτυρικό κατάλογο των χωριών των Καλαβρύτων, σχεδόν κάθε μέρα στα τέλη του 1943. Και φυσικά πολύ δύσκολη καθίσταται η σύγκριση με την πόλη των Καλαβρύτων.

Συνέχεια →

Τα πανηγύρια της Ελλάδας… με ολίγη Κέρτεζη!

Σχολιάστε

Τα πανηγύρια της Ελλάδας… με ολίγη Κέρτεζη!

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Α΄ ΜΕΡΟΣ

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Φέτος, αρχές Αυγούστου, είχαμε την τεράστια πυρκαγιά που μπήκε και στα σωθικά της Πάτρας. Οι καταστροφές είναι ανυπολόγιστες όχι μόνο σε κτίρια, αλλά και σε στάνες, ελιές και αμπέλια. Ανυπολόγιστη είναι η θλίψη των κατοίκων και παραγωγών, ο φόβος παραμένει από τότε για τον κίνδυνο ακόμη μεγαλύτερης επέκτασης, η αγωνία και τις ανθυγιεινές οσμές από τα καυσαέρια στον τόπο ταφής σκουπιδιών (Ξερόλακκα), η οργή για τα μειωμένα μέσα του κράτους δεν έχει σταματήσει. Τα συναισθήματα είναι πολλά για την έλλειψη οργάνωσης, τόσο για την πρόληψη (πέραν του 112) και την κατάσβεση, όσο και για τις αποζημιώσεις και ειδικά τις αποκαταστάσεις που δεν έρχονται ακόμα…

   Την περίοδο εκείνη κορυφώνονται τα πανηγύρια με αφορμή διάφορες εορτές ή μη, αλλά και πολλές εκδηλώσεις που διοργανώνονται από Δήμους, Κοινότητες ή πολιτιστικούς συλλόγους (15 Αυγούστου). Αυτό συνέβη και στους γεμάτους για λίγο καιρό οικισμούς της πρώην επαρχίας των Καλαβρύτων.

   Στην Κέρτεζη, με ομόφωνη απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου, αποφασίστηκε η διοργάνωση εκδήλωσης υπό τύπον πανηγυριού, το βράδυ της παραμονής της εορτής της Κοίμησης της Παναγίας. Μια διοργάνωση όπου ο Δήμος πλήρωσε τα όργανα, αλλά την διοργάνωσε κατά τα άλλα διπλανό καφεστιατόριο.

   Αρχικά υπήρξε άρθρο του δημοσιογράφου (και θεολόγου) Νίκου Κυριαζή[1] στον ιστότοπο που διατηρεί, ενώ δυο μέρες πριν το πανηγύρι ανέβηκε και δικό μου σχόλιο, αρχικά στη σελίδα μου στο φ/β και την επομένη στον εν λόγω ιστότοπο.[2]

   Ο γνωστός αυτός δημοσιογράφος έδωσε βάρος κυρίως στο γεγονός ότι στις αφίσες που κυκλοφόρησαν (δεν υπήρχε υπογραφή) αναφερόταν ως «θρησκευτικό πανηγύρι». Με αφορμή αυτό επέμεινε ότι δεν μπορεί σε αυστηρή ημέρα εκκλησιαστικής νηστείας να γίνεται τέτοιο πανηγύρι και μάλιστα με χρηματοδότηση του Δήμου. Ζήτησε την αναβολή του.

   Στο δικό μου σχόλιο ζήτησα την αναβολή του και για τον προηγούμενο λόγο, αφού διχάζεται η εκκλησιαστική κοινότητα, αλλά και με αφορμή τις φωτιές που ακόμα έκαιγαν κοντά μας (Πάτρα). Δυστυχώς δυο μέρες μετά τις 15 Αυγούστου υπήρξε φωτιά και στο Λειβαρτζινό της επαρχίας μας. Ευτυχώς οι φορείς πρόλαβαν την μεγάλη επέκταση, αφού πρώτα κατέκαψε μέρος της περιοχής, λόγω του μειωμένου πλήθους εκείνες τις ημέρες…

   Παράλληλα, με αφορμή σχόλια που ομιλούσαν για παράδοση, απέδειξα ότι ένα τέτοιο πανηγύρι δεν είναι παραδοσιακό. Δέχτηκα κι εγώ μερικά πικρόχολα σχόλια, αλλά και πολλά συγχαρητήρια στη γενέτειρά μου. Το «πανηγύρι» δεν αναβλήθηκε, αλλά και δεν ήταν επιτυχημένο, όπως μου είπαν γείτονες. Η αναβολή ενός πανηγυριού ή και η οριστική του ματαίωση για ένα χρόνο αποτελεί μέρος της παράδοσης και όχι η επιμονή για να γίνει.

ΙΙ. Ο ΒΑΣΙΚΟΣ ΚΟΡΜΟΣ ΤΟΥ ΑΡΘΡΟΥ

   Μ’ όλο αυτό το σκηνικό, κάνω, αν και όχι στενά ειδικός, μιαν απόπειρα ν’ ανοίξω πιο πολύ το ζήτημα των πανηγυριών γενικά, ώστε να ξανατοποθετηθούμε κριτικά ως κοινότητες. Στο τέλος θα κλείσω με τα πολλά πανηγύρια της Κέρτεζης. Να δούμε τα αληθινά τους στοιχεία, αλλά και τα νοθεύματα των καιρών, τα οποία οφείλουμε να ξεπεράσουμε και ν’ αφήσουμε πίσω.

   Ο βασικός κορμός αυτού του άρθρου στηρίζεται σε μία ειδικό, την Παναγιώτα Ανδριανοπούλου. Είναι εθνολόγος και λαογράφος, προϊσταμένη του τμήματος συλλογών, έρευνας και τεκμηρίωσης του λαϊκού μουσείου νεότερου ελληνικού πολιτισμού του Υπ. Πολιτισμού, αλλά και δασκάλα παραδοσιακών χορών. Καλέστηκε τρείς συνεχόμενες φορές στην εκπομπή της Μαριλένας Κατσίμη «Ιστορικοί περίπατοι» και μας άνοιξε σε πολλά ζητήματα τα μάτια…

   Το Α΄ μέρος έχει θέμα «Ιστορικοί Περίπατοι: ‘’Η Ανατομία του Πανηγυριού’’», με ημερομηνία 02.08.2025. Το Β΄ μέρος έχει θέμα: «Ιστορικοί Περίπατοι: ‘’Η Επιστροφή του Πανηγυριού’’», με ημερομηνία 09.08.2025. Και το Γ΄ μέρος, τελευταίο, έχει θέμα  «Ιστορικοί Περίπατοι: Αφιέρωμα στο Ελληνικό Πανηγύρι», με ημερομηνία 16.08.2025. Οι ημερομηνίες κατά σύμπτωση συμπίπτουν με τα δύο Καλαβρυτινά άρθρα και τις δύο φωτιές, αλλά δεν είχαν άμεση σχέση με τις τρεις εκπομπές. Τώρα έχουν βαθιά…

ΙΙΙ. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΕΝΑ ΠΑΝΗΓΥΡΙ;

   «Σήμερα ξεκινάμε ένα καλοκαιρινό αφιέρωμα στο ελληνικό πανηγύρι. Πολλοί από εμάς το ταυτίζουμε με το ίδιο το Καλοκαίρι και κυρίως το Αυγουστιάτικο. Τι είναι όμως ένα πανηγύρι; Είναι απλώς μια γιορτή; Είναι ένα θρησκευτικό έθιμο; Ένα λαϊκό δρώμενο;

   Όπως χαρακτηριστικά λέει η εθνολόγος λαογράφος Παναγιώτα Ανδριανοπούλου, που είναι και συνοδοιπόρος μας σ’ αυτό το ταξίδι, ‘’ένα πανηγύρι δεν είναι αξιοθέατο. Είναι αξιοβίωτο’’! Μαζί, λοιπόν, θα περιπλανηθούμε στα πανηγύρια της Ελλάδας, για να κατανοήσουμε τη βαθιά του σχέση με τη θρησκεία, τα έθιμα, την κοινότητα, αλλά και για τις αλλαγές που έχουν γίνει σ’ αυτά με το πέρασμα του χρόνου».[3]

   Στην αρχή της κουβέντας βάζει η επιστήμονας το χέρι στην πληγή: «Συμπυκνώνει το πανηγύρι πολλές από τις σχέσεις που θέλουμε να δούμε και διέπουν την κοινότητα.

 -Εσείς είχατε εμπειρίες από πανηγύρια της ζωής σας, από τότε που ήσασταν παιδί;

   Καταγόμενη από την όμορφη, ηλιόλουστη και ελαιοπαραγωγό Μεσσηνία, παιδικές προσλαμβάνουσες ήταν τα πανηγύρια του χωριού, τα οποία δεν λειτούργησαν τόσο θελκτικά μέσα μου, ώστε να με κατευθύνουν στο κομμάτι… να επιλέξω τη λαογραφία ως πεδίο και επαγγελματική δράση…

   Η μεγαλύτερη τριβή έρχεται αργότερα, όταν πιά στα πρώτα φοιτητικά χρόνια συνδυάζω σαν άσκηση βλέμματος, αλλά και σαν διαφυγή από την πόλη, από την Αθήνα που σπουδάζω, πανηγύρια επιλεκτικά σε συγκεκριμένους τόπους…».[4]

ΙV. ΤΑ ΠΑΝΗΓΥΡΙΑ ΩΣ ΣΥΓΚΟΛΛΗΤΙΚΗ ΟΥΣΙΑ ΜΙΑΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ

   «Δημιουργούνται αποθετήρια – ευρετήρια τα οποία περιλαμβάνουν, ως κομμάτια που αναγνωρίζονται ως στοιχεία πολιτιστικής κληρονομιάς, και τα πανηγύρια, ως κοινωνικές πρακτικές, τα οποία σημαίνουν για τις κοινότητες που τις ασκούν, τόσο σημαντικό και τόσο καθοριστικό, που είναι βασικό στοιχείο της ταυτότητάς τους, που δίνει στα μέλη ενός χωριού, μιας κοινότητας, που μπορεί να βρίσκεται σπαρμένη σε διάφορα σημεία.

   Το αντάμωμα για το πανηγύρι είναι η ισχυρή συγκολλητική ουσία τους, κι αυτό διαπερνά το χρόνο. Η αποδοχή, λοιπόν, του μετασχηματισμού και η αναγωγή σε στοιχείο κληρονομιάς για μια χώρα, που έχει τόσο βαρύ αρχαιοελληνικό και μνημειακό αρχαιοελληνικό απόθεμα, το γεγονός ότι ένα πανηγύρι, μια τεχνική γνώση, όπως είναι αυτή της ξυλοναυπηγικής, οι παραδοσιακές μας συνταγές και ο καραγκιόζης, είναι στοιχεία κληρονομιάς και όχι φολκλόρ, είναι εξαιρετικά σημαντικό».[5]

   «… Γιατί όταν έχεις κάποιον να σε πάρει από το χέρι, και ο τρόπος που θα σε δει ο τοπικός πληθυσμός είναι διαφορετικός και ο τρόπος που θα δεις εσύ τον τοπικό πληθυσμό είναι διαφορετικός.  Είναι τελείως άλλη η αίσθηση από την ανακαλυπτικότητα στην οποία μας καλούν αφιερώματα. Επί της ουσίας ξαναμασάνε την ίδια τσίχλα. Είναι τελείως άλλο πράγμα. Θέλει ένα ιδιαίτερο σκάψιμο και θέλει και μια ιδιαίτερη τόλμη, έτσι;

   Συχνά προσπαθούμε, και μαλλιάζει η γλώσσα μας, να λέμε ότι κάθε, μα κάθε, κάθε λαός και ομάδα, έχει τα τραγούδια του, έχει τα μοιρολόγια του, έχει τον τρόπο που τρώει, έχει τον τρόπο που κοιμάται, τον τρόπο που χαίρεται, λυπάται, εργάζεται. Αυτά δεν θα τα βάλω εγώ σε μια αξιολογική ζυγαριά για να βγάλω το καλύτερο. Όπως συζητούσαμε, ένα πολύ μικρό χειροποίητο πανηγυράκι θα σου δώσει την ίδια αίσθηση πλήρωσης, που μπορεί να σου δώσει σε άλλη στιγμή  ένα πανηγύρι με τον τρανό χορό στα Βλαχοχώρια, που σιέται ο τόπος.

   –Είπες πριν κάτι πολύ ωραίο, ότι αυτός που ξέρει να διαβάσει ένα πανηγύρι, βλέπει πολλά πράγματα. Είναι τελικά ο καθρέπτης της τοπικής κοινωνίας το πανηγύρι της;

   Νομίζω ότι είναι. Και ο ιστορικός που θα κάτσει και θα το δει, μπορεί να διαβάσει πολλά πράγματα με την πρόσφατη και σύγχρονη ιστορία μέσα από το πανηγύρι. Γενικώς προσφέρεται για πολλαπλές αναγνώσεις. Το ζήτημα είναι πως προσερχόμαστε εμείς… Εάν ερχόμαστε για να το δούμε, αν προσερχόμαστε για να το ζήσουμε, εγώ θα έλεγα ότι είναι αξιοβίωτο το πανηγύρι…».[6]

   Το ερώτημα είναι, πως μπορεί να αντιμετωπιστεί ένα πανηγύρι, που δεν αποτελεί συνολικό αντάμωμα, που διχάζει και εμπορευματοποιεί το ίδιο το αντάμωμα, που μετασχηματίζεται αντίστροφα, αποτελεί πολιτιστική κληρονομιά, παράδοση, συγκολλητική ουσία των ανθρώπων της κοινότητας; Η δική μου απάντηση, είναι σαφώς όχι. Ισχυρίζομαι μάλιστα ότι αυτό αποτελεί καρικατούρα πανηγυριού, αποτελεί ιδιοτελές γλέντι και διασκέδαση και διχάζει βαθιά την κοινότητα.

V. ΤΟ ΠΑΝΗΓΥΡΙ ΚΑΙ Ο ΤΟΠΟΣ ΤΟΥ

   «Παράδειγμα στην Κάλυμνο: η κρητική μουσική τείνει να καλύψει τα τοπικά μουσικά ιδιώματα της Δωδεκανήσου, όχι μόνο στην Κάλυμνο…. Ελπίζουμε σε καινούριους μουσικούς (που) θα εμπνευστούν και θα τα επαναφέρουν. Αυτό είναι ένα θέμα που πρέπει να ξαναδούμε Μαριλένα (Κατσίμη), την τοπικότητά του, το δέσιμό του με τον τόπο του. Όχι μόνο σε ένα επίπεδο έμπνευσης, π.χ. για τη μουσική που θα το επενδύει, αλλά και σε ένα επίπεδο μικροανάπτυξης. Ανάπτυξης ήπιας κλίμακας…

   Έχουμε σε ορισμένα μέρη το φαινόμενο της υπερπροσέλευσης, όπως είναι ορισμένα νησιά του ανατολικού Αιγαίου. Το ζήτημα είναι αν οι τόποι μπορούν να αξιοποιήσουν την παρουσία αυτού του κόσμου και στο λίγο πιο πριν και στο λίγο πιο μετά…

   Ήταν, όπως είπαμε, (ένα φαινόμενο) να συνδέεται ένα πανηγύρι και με μια οικονομική δραστηριότητα του ντόπιου πληθυσμού. Έτσι πρέπει να παραμείνει και σήμερα και να λειτουργήσει στην κλίμακα κάθε τόπου. Αυτό είναι το κρίσιμο.

   Υπάρχει πάντοτε ο κίνδυνος, (που) σαν τον πνιγμένο που πιάνεται από τα μαλλιά του, να πέσουμε πάνω στο κομμάτι μιας εύκολης ευκαιρίας για τρεις μέρες ή για δέκα μέρες και να ατονήσει μια ολόκληρη δραστηριότητα, που θα μπορούσε να προχωρά και εκτός του ορόσημου του πανηγυριού. Και προς αυτή την κατεύθυνση πρέπει να λειτουργήσει ο τόπος, για να τροφοδοτείται μια ροή λογική για τους επισκέπτες…».[7]

ΣΗΜΕΙΩΣΗ 1: 1η δημοσίευση στην ΩΡΑ των ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ, στήλη ΒΟΥΡAΪΚΕΣ ΝΥΞΕΙΣ, φ. 93, σελ. 28-29.

Β΄ ΜΕΡΟΣ

VI. ΠΑΝΗΓΥΡΙΩΤΕΣ ΞΕΝΗΤΕΜΕΝΟΙ

   «-…Πολλοί Έλληνες της διασποράς έχουν ιδιαίτερες σχέσεις με τα πανηγύρια, έρχονται ειδικά για να πάνε στο πανηγύρι, κυρίως το Δεκαπενταύγουστο. Και θά’θελα να πεις κάτι σ’ αυτούς τους ανθρώπους.

   Κατ’ αρχάς να πούμε ότι οι άνθρωποι που έρχονται από τα ξένα, τα ξενάκια των πανηγυριών, είναι οι πιο συγκινητικοί, ίσως όχι οι πιο διακριτικοί πολλές φορές, αλλά σίγουρα οι πιο συγκινητικοί πανηγυριστές… Εδώ αναγνωρίζεις το πάθος, που έχει και πόνο και μια νοσταλγία ριζωμένη εδώ. Όχι μια νοσταλγία από ωραιοποίηση του παρελθόντος. Είναι η νοσταλγία του τόπου σου.

   Οι δεύτερες και τρίτες γενιές ειδικά, οι οποίες που όλο και περισσότερο συχνά… μαθαίνουν χορούς. Προσπαθούν μέσα από το χορό να ξανα-ανακαλύψουν τη γλώσσα, τη γλώσσα που ίσως δεν μίλησαν ή δεν μιλάνε… Είναι συγκινητικό το πόσο περιμένουν να έλθουν στο πανηγύρι. Και ξέρουμε ότι, ειδικά τα πανηγύρια του Καλοκαιριού, παίζανε πάντα ένα τέτοιο ρόλο, συνεκτικό. Άρα μόνο καλοδεχούμενοι είναι.

   Βέβαια κι εδώ ισχύει αυτό που λέμε και για όσους από το αστικό κέντρο ξεκινάμε για να πάμε στο πανηγύρι. Θέλεις ν’ ακούσεις λίγο τα χούγια του πανηγυριού με ηρεμία…».[8]

   «Να δούμε και πως ο δικός μας αστικός τρόπος ζωής μας ωθεί αναγκαστικά σε αυτό που λέμε ‘’Αυγουστιάτικη έξοδο από την πόλη’’. Και πόσο αυτό θα ήταν καλύτερο για όλους να ήταν διασπαρμένα μέσα στο χρόνο. Και αυτά είναι τα γλυκύτερα.[9]

   Τα φθινοπωρινά πανηγύρια. Χειμωνιάτικα πανηγύρια, τα οποία δεν τα ξέρουμε, τα οποία πλέον δεν γίνονται σε ανοικτό χώρο. Κι έχουν μιαν άλλη λειτουργία για την κοινότητα. Όχι περισσότερο εσωστρεφή, περισσότερο εσωτερικά και απολογιστικά θα έλεγε κανείς. Και δημιουργούν το χώρο του γλεντιού, μ’ έναν πολύ ιδιαίτερο τρόπο».[10]  

VΙI. ΤΑ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙΝΑ ΠΑΝΗΓΥΡΙΑ

   «Τα τραγούδια είναι της αγάπης, της ξενιτιάς πολλά. Για να μη ξεχνάμε, ότι τα καλοκαιρινά πανηγύρια αποτελούν ανταμώματα των ξενιτεμένων. Επέστρεφαν οι ξενιτεμένοι, οπότε ο Δεκαπενταύγουστος, (που) είναι στο γέρμα στο καλοκαίρι, ήταν ένας τρόπος έκφρασης του κατευόδιου».[11]

   Επίσης επεσήμανε ότι υπάρχουν και αφηγηματικά – ιστορικά τραγούδια. Ποτέ όμως τραγούδια του πανηγυριού, αυτού καθ’ εαυτού! Βεβαίως αυτά ήταν συνδεδεμένα με μεγάλες εορτές της Ορθόδοξης Εκκλησίας στη χώρα μας. Ενδεικτικά αναφέρω μερικά από τα εμποροπανηγύρια – ζωοπανηγύρια  κάποιων περιοχών της Πελοποννήσου:

   α) «23 Απριλίου -25 Απριλίου, Κεφαλάρι Άργους, πανηγύρι Ζωοδόχου Πηγής. 

   β) 18 -21 Μαΐου, Μεγαλόπολη, πανηγύρι Αγίου Κωνσταντίνου.

   γ) 11 -22 Αυγούστου, Τεγέα, πανηγύρι Κοίμησης της Παναγίας.

   δ) 9 – 15 Σεπτεμβρίου ( Κιόνια) Γκούρα ορεινής Κορινθίας, πανηγύρι του Σταυρού».[12]

   ε) 21-23 Σεπτεμβρίου, Κέρτεζη παζάρι και παλαιά ζωοπανήγυρη (Γέννηση της Θεοτόκου με το Ιουλιανό ημερολόγιο 8 Σεπτεμβρίου), κλπ…. Καταργήθηκε το 1955.[13]

VΙΙI. Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΠΑΝΗΓΥΡΙΩΝ

   Τα πανηγύρια είχαν και μια σαφή οικονομική διάσταση, αφού γίνονταν ανταλλαγές προϊόντων. Απομεινάρια αυτής της όψης έχουμε στις εμποροπανηγύρεις και στις παλαιές ζωοπανηγύρεις της ευρύτερης περιοχής των Καλαβρύτων, αλλά και πιο μακριά. Αυτές σταμάτησαν όταν πλέον τα φορτηγά ζώα αντικαταστάθηκαν πλήρως από τα αγροτικά αυτοκίνητα (μικρά και μεγάλα).

   Από την άλλη όμως, έπρεπε να βρεθούν τρόποι να πληρωθούν τα μουσικά όργανα και οι μουσικοί τους (οι λεγόμενες ζυγιές). Η κλασσική μέθοδος ήταν η συλλογή χρημάτων από το χειμώνα από τους φιλόμουσους και έχοντες για χάρη όλης της κοινότητας.

   «(Αυτοί) ήταν άνθρωποι του μόχθου, που όμως είχαν στο νου τους όλο το χρόνο το πανηγύρι και την παραγγελιά που θα δώσουν (όταν χορέψουν). Ακόμη και σήμερα η οικονομική διάσταση του πανηγυριού για τις κοινότητες, τους μικρούς τόπους, είναι αξιοσημείωτη. Είτε πρόκειται για τη συνεισφορά στις μπύρες – γιατί έχουμε τα πανηγύρια που φιλοξενούν-, αλλά έχουμε και πανηγύρια που έχουμε μια μικρή συνεισφορά ή πανηγύρια που γίνονται στην πλατεία και παράλληλα δουλεύουν και τα μαγαζιά της πλατείας. Κι αυτό δεν είναι, δεν είναι καθόλου μικρό πράγμα…».[14]

   «…Ωραία πάσα (από την Μαριλένα Κατσίμη), γιατί είναι κάτι που συχνά μπερδεύουμε με το πανηγύρι. Το ένα είναι, το μπέρδεμα του πανηγυριού με το γλέντι…, δηλαδή πως απομονώνεις απ’ όλη τη διαδικασία αυτό το επεισόδιο του χορού και του τραγουδιού και το άλλο είναι το ότι μπερδεύουμε το πανηγύρι ή βαφτίζουμε πανηγύρι  τη γιορτή του κάστανου, του τσίπουρου, της πατάτας, της κολοκύθας, του σύκου – θα μπορούσαμε να ανοίξουμε μανάβικο εδώ μιλώντας για τέτοιες γιορτές. Είναι μια ιστορία που δειλά – δειλά έχει ξεκινήσει και γίνεται.

   Εγώ θα το πήγαινα και ένα βήμα πιο πέρα. Εάν κάποιος θέλει κάποιος να γνωρίσει και να ζήσει το πανηγύρι στη Χαλκιδική… είναι ενδιαφέρον να του ανοίξεις και ένα άλλο παράθυρο να γνωρίσει και ένα τοπικό προϊόν… Μπορεί να είναι ένα προϊόν χειροτεχνίας τοπικής, … μια παράλληλη δραστηριότητα, συλλογή βοτάνων, και να αρχίσει να απλώνεται το πανηγύρι.

   Να γίνει η αφορμή για να αρχίσεις να γνωρίσεις ουσιαστικά ένα τόπο και τους ανθρώπους του. Και να τους αφήσεις κάτι παραπάνω από μια διημέρευση ή διανυκτέρευση ή τρεις μέρες. Να τους αφήσεις ένα κομμάτι και να πάρεις κι εσύ μαζί κι ένα κομμάτι από τα έργα των χεριών του τόπου. Υπάρχουν παραδείγματα που το κάνουν αυτό. Και ισχύει ότι είναι ένας τρόπος…»[15]

ΙX. ΑΝΑΒΟΛΗ ΠΑΝΗΓΥΡΙΟΥ

   «Ένα πανηγύρι είναι χαρά. Ένα πανηγύρι δεν γίνεται αν δεν υπάρχει χαρά… Βρέθηκα το 2018 σε χωριό που υπήρξε θύμα (πρόσωπο) καταγόμενο στην πυρκαγιά του Ματιού. Και το χωριό ανέβαλε κατά πολύ το πανηγύρι. Δεν το ματαίωσε επειδή ακριβώς υπήρχαν ξενιτεμένοι (εκεί). Είχαν έλθει γι’ αυτό το λόγο. Δεν έγινε στην ώρα του. Μετατοπίστηκε ελαφρώς.

   Το γεγονός ότι οι κοινότητες έχουν τα αντανακλαστικά και ακούν και εντάσσουν τις χαρές και τους πόνους των ανθρώπων τους μέσα στο πανηγύρι, ακόμα και μετατοπίζοντάς το, μας δείχνει ότι είναι ένας ζωντανός οργανισμός. Αναπνέει γιατί κι εμείς αναπνέουμε μέσα σ’ αυτό. Ας προσέξουμε να μη το κάνουμε να σκάσει από ασφυξία…».[16]

   Στην Κέρτεζη (αν θυμάμαι καλά) ματαιώθηκε τελείως – δεν αναβλήθηκε απλά – το 2022 το πανηγύρι λόγω των πολλών θανάτων σχετικά νέων ανθρώπων της Κέρτεζης. Δεν βρέθηκε κανένας δημόσια να ζητήσει να γίνει. Κι ας υπήρξαν και κάποιοι ξενιτεμένοι που είχαν έλθει στο χωριό (όχι μόνο για το πανηγύρι)!

Χ. Η ΣΥΝΘΕΤΗ ΠΛΕΥΡΑ ΤΟΥΣ – Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ

   Τα πανηγύρια μετασχηματίζονται στο χρόνο. Δεν υπάρχει απόλυτη παράδοση. Πως η τοπική κοινωνία και το ευρύ κράτος διαχειρίζονται τα πανηγύρια και την κατεύθυνσή τους; Αποτελούν καθρέπτη κάθε τοπικής κοινωνίας ή όχι; «Η παράδοση δεν είναι κάτι ατόφιο που περνά από γενιά σε γενιά, αλλά κάτι που διαρκώς μετασχηματίζεται».[17]

   Η πολιτική διάσταση υπήρχε πάντοτε, ισχυρίζεται η κ. Παναγιώτα Ανδριανοπούλου και φέρνει παραδείγματα στην αρχή του 20ου αι. με τις Νέες Χώρες, όσο και μετά τον Β΄ παγκόσμιο πόλεμο! Όμως αυτό μπορούμε να το πούμε και για την παλαιά Ελλάδα και επομένως και για την επαρχία Καλαβρύτων. Γιατί και το πανηγύρι με τα τραγούδια του, τα είδη του χορού του και τους τρόπους συνεύρεσης, αποτελούν «κώδικα» για το πως βγαίνουν τα πρόσωπα, οι οικογένειες, οι φίλοι, οι ομάδες στην κοινότητα!

   Τα πανηγύρια αποτελούν τρόπο έκφρασης πολιτισμικής και εθνοτικής ταυτότητας… Έρχονται δυναμικά μέσα από την Οθωμανική αυτοκρατορία, μα επηρεάζονται όχι μόνο από τις εθνικές πολιτικές εξελίξεις, αλλά και από την ευρύτερη ευρωπαϊκή, την αμερικάνικη αρχικά κουλτούρα, αλλά και άλλες χώρες. Στις Νέες Χώρες π. χ. αρχικά πολεμήθηκε η γκάϊντα, αφού συνδεόταν με τα «ακαταλαβίστικα» τραγούδια μερίδων των εκεί τοπικών κοινωνιών. Στην εποχή μας όμως δεν έχουμε πρόβλημα με κανένα είδος μουσικής, ούτε με κάποιο όργανο, λόγω του κύματος της «παγκοσμιοποίησης».

   Ακόμη και στη δική μας επαρχία «τα λόγια των τραγουδιών» υποχωρούν πάρα πολύ μπροστά στο ρυθμό και στο είδος της μουσικής. Έτσι αποκόπτεται το βάθος του πανηγυριού από την κοινωνία, το είδος των εργασιών, τις ανθρώπινες σχέσεις, τον έρωτα, αλλά και τη σχέση του με την θρησκευτικότητα κάθε περιοχής. Έτσι πολλά πανηγύρια μετατρέπονται σε «γλέντι», «ξεφάντωμα» και «διασκέδαση».

   Μια αιτία είναι ο ευρύτερος τρόπος ζωής όπου η κοινότητα διαλύεται σταδιακά (ειδικά στην ορεινότητα) μετά τη δεκαετία του 1950 και προστίθενται οι νοθευμένες όψεις της αστικότητας, όπως ο νεοπλουτισμός και η κομματοκρατία. Όχι ότι δεν υπήρχαν πριν, αλλά πλέον κορυφώνονται. Και τα δύο περνούσαν μέσα στα πανηγύρια των χωριών μας. Στην Κέρτεζη π. χ. αυτό ήταν πολύ εμφανές, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται και μεγάλες αντιθέσεις και κόντρες, ακόμη και με αφορμή το «Γρίβα μ’ σε θέλει ο βασιλιάς» ή άλλα ακριβώς αντίθετα.

ΧI. ΤΑ ΠΑΝΗΓΥΡΙΑ ΣΤΗΝ ΚΕΡΤΕΖΗ

   Η Κέρτεζη χαρακτηρίζεται από πολλά πανηγύρια. Κάποια κρατήθηκαν στο χρόνο, κάποια όχι. Κάποια κρατούν τα γνήσια εκκλησιαστικά και παραγωγικά χαρακτηριστικά τους, κάποια χάθηκαν, άλλα τα νόθευσαν. Η διάκρισή τους δεν είναι και τόσο εύκολη, όπως απέδειξε το 2025…

   Το πιο παλιό πανηγύρι αφορά την ημέρα της Κοίμησης της Παναγίας (15 Αυγούστου) μιας και ο νεοβυζαντινός Ι. Ναός στο Κοιμητήριο ήταν ο πολιούχος της κωμόπολης πριν την επανάσταση του 1821. Δυστυχώς για νόθους οικονομικούς λόγους κάποιες φορές γίνεται την παραμονή (όπως φέτος το 2025) και διχάζεται το σώμα της Κοινότητας. Παράλληλα οι ζυγιές σε κάποια περίοδο πληρώνονταν από τον κάθε χορευτή και όχι τον διοργανωτή. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα νέο διαχωρισμό μεταξύ φτωχότερων και πλουσιότερων οικογενειών σε ακραίο επίπεδο.

   Το επόμενο παλιό πανηγύρι γινόταν στις 8 Σεπτεμβρίου, αφού αφορά την εορτή του νέου πολιούχου Ι. Ναού μας, δηλαδή το Γενέσιο της Παναγίας μας. Ξεκίνησε κάποια στιγμή με την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους. Γινόταν την ημέρα της εορτής και ποτέ παραμονή. Φέτος έγινε από τα «άλλα κόλπα» του Ηλία Μάρκου με προπληρωμένη τη ζυγιά.

   Σε κάποια φάση προστέθηκε ζωοπανήγυρη και εμποροπανήγυρη (8 Σεπτεμβρίου με το Ιουλιανό ημερολόγιο, δηλαδή 21 Σεπτεμβρίου με το Γρηγοριανό) που κρατούσε τρεις ημέρες και γινόταν στην περιοχή Κυπαρίσσι. Σταμάτησε το 1955. Την εποχή της ζωοπανήγυρης το βράδυ γινόταν πανηγύρι με νταούλι και πίπιζες, είτε στον ίδιο τόπο, είτε στο Κεφαλόβρυσο.

   Μικρό πανηγυράκι γινόταν και συνεχίζει μέχρι τις ημέρες μας στην εορτή του Αη Γιώργη από τις αρχές του 20ου αι., όταν και κτίστηκε στα εκεί αμπέλια ο όμορφος πέτρινος (σταυροειδής μετά τρούλου) ναΐσκος. Μετά τη θεία λειτουργία στον κεντρικό δρόμο μας περιμένει ζυγιά με νταούλι και πίπιζες και αφού μας ξεπροβοδίσει όλους, έρχεται στην κεντρική πλατεία. Ο χορός στήνεται μετά τον αγώνα δρόμου και τον χορό ανοίγει ο νικητής της αναστάσιμης κουλούρας. Τελειώνει το μεσημέρι.

   Μετά το 2000 έγιναν προσπάθειες να στηθούν τρία ακόμα πανηγύρια. Ένα εκκλησιαστικό και δύο παραγωγικά. Απ’ αυτά το μόνο που κατάφερε να κρατηθεί (πλην της περιόδου πανδημίας) είναι η «γιορτή της φασολάδας». Οργανώνεται στην κεντρική πλατεία από τον «Σύλλογο των εν Αθήναις Κερτεζιτών» και ομάδα εθελοντών.

   Συνηθίζεται να γίνεται Σάββατο βράδυ και κοντά στο Γενέσιο της Παναγίας. Ο χρόνος αυτός είναι συζητήσιμος, αλλά δεν έχει αντιδράσεις. Αντιδράσεις υπάρχουν για τη νόθευση του μικρού δωρεάν γεύματος (φασολάδα, σαλάτα, τυρί, ρέγγα, ελιές, ψωμί) που νοθεύεται στα τραπέζια με τα σουβλάκια των διπλανών μαγαζιών. Πρόβλημα επίσης δημιουργεί στο κοντινό πανηγύρι στις 8 Σεπτεμβρίου.

   Απόπειρες πανηγυριών που ξεκίνησαν την ίδια περίοδο περίπου ήταν δύο. Το ένα στην περιοχή της «Αγιά-Σωτήρως» στις 6 Αυγούστου (Μεταμόρφωση του Σωτήρος Χριστού), που ξεκίνησε καλά από το «Σύλλογο των εν Αθήναις Κερτεζιτών», το συνέχισε περί τις δύο φορές ο τοπικός Πολιτιστικός Σύλλογος «Ο Στριφτόμπολας», αλλά κατόπιν σταμάτησε. Να σημειώσουμε ότι το μενού ήταν παραδοσιακό, δηλαδή με μπακαλιάρο σκορδαλιά και συμπλήρωμα σαλάτας, τυριού και ψωμιού, με αποτέλεσμα να μη διχάζεται η εκκλησιαστική κοινότητα. Αναζητείται ακόμα η αιτία που σταμάτησε.

   Την ίδια τύχη είχε και η «γιορτή του τσοπάνη». Ξεκίνησε και συνεχίστηκε όπως το προηγούμενο πανηγύρι και σταμάτησε από το επόμενο σύλλογο, αφού έγινε πέντε με έξι φορές. Δεν είχε ούτε σταθερή ημερομηνία, ούτε σταθερό τόπο διεξαγωγής. Χρειάζεται περισσότερη συζήτηση για τις αιτίες που σταμάτησε.

ΧΙI. ΑΝΤΙ ΕΠΙΛΟΓΟΥ

   Χρειαζόμαστε, λοιπόν, ένα ξανακοίταγμα των πανηγυριών. Αυτό δεν σημαίνει ότι μπορεί να είναι στατικά. Οφείλουν να εξελίσσονται. Να εξελίσσονται όμως, διατηρώντας την ουσία της παραδοσιακής τους ψυχής, ενώ ν’ αλλάζουν μόνο τα δευτερεύοντα στοιχεία. Οι επισκέπτες να μην «αρπάζουν» από το τοπικό πανηγύρι, να μη το νοθεύουν, αλλά να εντάσσονται σ’ αυτό, ώστε να τους χαρίζονται «δώρα».

   Οι τοπικοί φορείς ν’ ανοίξουν συζητήσεις για όλα αυτά και να μη λειτουργούν, ούτε μηχανικά, ούτε μικροπαραταξιακά, ούτε πολιτικάντικα. Ν’ αφήσουν στην άκρη τα «ψηφαλάκια», αλλά αντίθετα να κερδίζουν σε εμπιστοσύνη και συμμετοχή. Αν ανοίξουν καρδιά και νου, αν συζητήσουν, αν κάνουν κάποιες δημόσιες εκδηλώσεις γι’ αυτά τα ζητήματα πολιτισμού, τότε θα βρούμε πάλι τους ρυθμούς μας.

   Το ελπίζω…

ΣΗΜΕΙΩΣΗ 2: 1η δημοσίευση στην ΩΡΑ των ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ, στήλη ΒΟΥΡAΪΚΕΣ ΝΥΞΕΙΣ, φ. 94, σελ. 28-29.

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

[1] ΠΗΓΗ: Νίκος Κυριαζής, «Προσβλητικό να μιλάμε για «θρησκευτική πανήγυρη» με… κλαρίνα παραμονή της Παναγίας», www.kalavrytanews.com/2025/08/blog-post_88.html, 08.08.2025.

[2] ΠΗΓΗ: «O Παναγιώτης Μπούρδαλας  Για το σημερινό «πανηγύρι» στην Κέρτεζη…», 14.08.2025, www.kalavrytanews.com/2025/08/blog-post_67.html.

[3] Μαριλένα Κατσίμη, μέρος Α΄ στην «Φωνή της Ελλάδας», σημείο  02.20 – 03.11. Ευχαριστώ την Κερτεζίτισσα φιλόλογο Γεωργία Λ. Αναστασοπούλου που έστειλε τους συνδέσμους των εκπομπών με αφορμή το μικρό μου σχόλιο στο φ/β, σε σχέση με το πανηγύρι στην Κέρτεζη στις 14.08.2025, που δημοσιεύτηκε και στον ιστότοπο www.kalavrytanews.gr.

[4] Παναγιώτα Ανδριανοπούλου, μέρος Γ΄ στην «Φωνή της Ελλάδας», σημείο  05.57 – 07.06.

[5] Παναγιώτα Ανδριανοπούλου, μέρος Γ΄ στην «Φωνή της Ελλάδας», σημείο  22.50 – 24.04.

[6] Παναγιώτα Ανδριανοπούλου, μέρος Γ΄ στην «Φωνή της Ελλάδας», σημείο  46.20 – 48.18.

[7] Παναγιώτα Ανδριανοπούλου, μέρος Γ΄ στην «Φωνή της Ελλάδας», σημείο  37.05– 39.56.

[8] Παναγιώτα Ανδριανοπούλου, μέρος Γ΄ στην «Φωνή της Ελλάδας», σημείο  50.28 – 52.20.

[9] Αναφέρω το θρησκευτικό πανηγύρι στη Γουμένισσα Καλαβρύτων στις 17 Ιουλίου (εορτή της πολιούχου της Αγίας Μαρίνας). Επίσης έχω ζήσει πριν λίγες δεκαετίες αρκετές φορές το θρησκευτικό πανηγύρι στα Κοντογουράτα της Θινιάς στην Κεφαλλονιά στις 27 Ιουλίου (εορτή του πολιούχου τους Αγίου Παντελεήμονα).

[10] Παναγιώτα Ανδριανοπούλου, μέρος Γ΄ στην «Φωνή της Ελλάδας», σημείο  42.20 – 43.45.

[11] Παναγιώτα Ανδριανοπούλου, μέρος Γ΄ στην «Φωνή της Ελλάδας», σημείο  29.05 – 29.35.

[12] Πληροφορίες: Κωνσταντίνος Οικονομίδης, έμπορος παζαριών, Καλάβρυτα, 27.06.2025 για τα 4 πρώτα πανηγύρια.

[13] Πληροφορία: Γεώργιος Παν. Λαφογιάννης, Κέρτεζη, 23.08.2025.

[14] Παναγιώτα Ανδριανοπούλου, μέρος Γ΄ στην «Φωνή της Ελλάδας», σημείο  30.05– 31.22.

[15] Παναγιώτα Ανδριανοπούλου, μέρος Γ΄ στην «Φωνή της Ελλάδας», σημείο  40.20– 42.20.

[16] Παναγιώτα Ανδριανοπούλου, μέρος Γ΄ στην «Φωνή της Ελλάδας», σημείο  55.15 – 56.09.

[17] Παναγιώτα Ανδριανοπούλου, μέρος Γ΄ στην «Φωνή της Ελλάδας», σημείο 03.55 – 4.20.

Η δημόσια υγεία του Δήμου Καλαβρύτων στο όριο

Σχολιάστε

Η δημόσια υγεία του Δήμου Καλαβρύτων στο όριο

Της Αναστασίας Στεφανοπούλου*


Ι. Νέες οδηγίες, παλιά ανησυχία


   Οι πρόσφατες οδηγίες του Υπουργείου Υγείας, που φέρουν την υπογραφή του Άδωνι Γεωργιάδη, ανοίγουν τον δρόμο για τη δημιουργία “νέων οργανισμών” στα δημόσια νοσοκομεία. Στην πράξη, πρόκειται για ένα διοικητικό πλαίσιο “προαιρετικών” — κατά τα λεγόμενα του υπουργού — ενοποιήσεων, το οποίο καλεί τις διοικήσεις των νοσοκομείων έως τα τέλη Νοεμβρίου να υποβάλουν προτάσεις για την “αναδιοργάνωση” των δομών τους.

   Ο υπουργός δηλώνει ότι “δεν υπάρχει πρόθεση συγχώνευσης”. Όμως όλοι εμείς, που μάθαμε να διαβάζουμε πίσω από τις γραμμές, γνωρίζουμε πως αυτές είναι άδειες διαβεβαιώσεις. Όταν η χρηματοδότηση μειώνεται και οι προϋπολογισμοί συμπιέζονται, η “προαιρετική” ενοποίηση μετατρέπεται εύκολα σε διοικητικό εξαναγκασμό.


ΙΙ. Οι κίνδυνοι για το Νοσοκομείο Καλαβρύτων


   Το Νοσοκομείο Καλαβρύτων, που ήδη λειτουργεί με ελλιπές προσωπικό και περιορισμένο εξοπλισμό, κινδυνεύει να γίνει θύμα μιας άτυπης υποβάθμισης. Ήδη οι γιατροί μετακινούνται διαρκώς ανάμεσα στο Νοσοκομείο Καλαβρύτων και το Νοσοκομείο Αιγίου, καλύπτοντας κενά και εφημερίες.

   Αν οι πόροι μειωθούν ακόμη περισσότερο, οι απώλειες θα είναι «σιωπηλές» αλλά οδυνηρές. Θα αρχίσουν οι «σιωπηλές» απώλειες, όπως για παράδειγμα εφημερίες που κόβονται, γιατροί και νοσηλευτές που μετακινούνται, κλινικές που αναστέλλονται. Το σενάριο ενοποίησης διοικητικών, ιατρικών ή νοσηλευτικών υπηρεσιών με το Νοσοκομείο Αιγίου θα σημάνει, στην πράξη, μεταφορά κρίσιμων λειτουργιών εκτός Καλαβρύτων.

   Κι όλοι γνωρίζουμε πως οι αποστάσεις, η ορεινή γεωγραφία και οι δύσκολες συνθήκες μετακίνησης δεν επιτρέπουν “οικονομίες κλίμακας”, όπως ο υπουργός χωρίς ίχνος ενσυναίσθησης θέλει να επιφέρει. Η απόσταση Καλαβρύτων–Αιγίου, περίπου 40-45 λεπτά με αυτοκίνητο, μπορεί να αποβεί μοιραία για επείγοντα περιστατικά, όπως εμφράγματα, εγκεφαλικά, τροχαία. Σε αυτά τα λεπτά που μετρούν για τη ζωή, δεν χωρούν διοικητικά πειράματα.


ΙΙΙ. Οι υπόλοιπες δομές Υγείας του Δήμου Καλαβρύτων και η σιωπηλή υποβάθμιση


   Το Νοσοκομείο Καλαβρύτων δεν είναι η μόνη δομή που ασφυκτιά. Τα Κέντρα Υγείας στις Δημοτικές Ενότητες Παΐων και Αροανίας λειτουργούν πλέον μόνο μία φορά την εβδομάδα, περιοριζόμενα αποκλειστικά σε συνταγογραφήσεις φαρμάκων. Κι αυτό σε περιοχές όπου το ποσοστό των κατοίκων άνω των 55 ετών ξεπερνά το 56% (56,63% για την Δ.Ε. Αροανίας και 58,33% για την Δ.Ε. Παΐων). Οι ανάγκες είναι αυξημένες, όμως η φροντίδα λιγοστεύει.

   Από την άλλη, το Κέντρο Υγείας Κλειτορίας, που κάποτε αποτελούσε πυλώνα πρωτοβάθμιας φροντίδας για ολόκληρη την ορεινή περιοχή, έχει κι αυτό υποβαθμιστεί σημαντικά. Θυμάμαι προσωπικά το 2006, μαθήτρια τότε της Γ’ Λυκείου, να ξυπνώ ένα πρωί με έντονους πόνους στην κοιλιά. Πήγα στο Κέντρο Υγείας Κλειτορίας, όπου οι γιατροί μου έκαναν αιματολογικές εξετάσεις και μια πρώτη διάγνωση, και χάρη στην έγκαιρη αντίδρασή τους με παρέπεμψαν στο Νοσοκομείο Τρίπολης, όπου τελικά χειρουργήθηκα. Αυτό είναι που ζητάμε ξανά για το Κέντρο Υγείας Κλειτορίας να μπορεί να παρέχει μια πρώτη, σωτήρια διάγνωση, να διαθέτει επαρκές προσωπικό, μέσα και εξοπλισμό, ιδιαίτερανα όταν τα λεπτά μετράνε.

   Οι αποστάσεις, ειδικά από τις Δημοτικές Ενότητες Παΐων και Αροανίας, είναι τεράστιες. Από τα πιο απομακρυσμένα χωριά έως το Νοσοκομείο Καλαβρύτων ή το Νοσοκομείο Τρίπολης, η διαδρομή ξεπερνά συχνά τα 40 λεπτά. Και όταν πρόκειται για παιδιά, οι γονείς μετατρέπονται σε οδηγούς ράλι, τρέχοντας απεγνωσμένα στους κακοτράχαλους δρόμους των βουνών, μόνο και μόνο για να προσφέρουν στα παιδιά τους την ιατρική φροντίδα που δικαιούνται. Αυτή δεν είναι οικονομία πόρων — είναι ανθρωπιστικό έλλειμμα και πολιτική εγκατάλειψη των ανθρώπων των χωριών μας. Και για τους ανθρώπους των Καλαβρύτων πολλές φορές είναι ζήτημα ζωής.


IV. «Εξορθολογισμός» του ΕΣΥ ή ανθρωπολογική εγκατάλειψη;


   Γιατί η ζωή στα ορεινά δεν μπορεί να μετριέται με το GPS ή με τα λογιστικά πρότυπα των αστικών κέντρων. Γιατί εδώ, στα βουνά, κουβαλάμε διαγενεακά τραύματα και μια βαθιά ριζωμένη νοοτροπία του «δεν πάω στο γιατρό» είτε από φόβο, είτε από παραίτηση, είτε από έλλειψη εμπιστοσύνης ή πολιτικής φροντίδας. Και πολλές φορές, εξαιτίας αυτής της διαχρονικής εγκατάλειψης, φτάνουμε πολύ αργά. Όχι για να θεραπευτούμε, αλλά για να ψάχνουμε “μέσον”, να βρούμε απλώς ένα νεκροκρέβατο για τον άνθρωπό μας.

   Αυτό δεν είναι πολιτισμός. Είναι το αποτέλεσμα μιας πολιτείας που έχει ξεχάσει τον πολίτη της υπαίθρου. Μιας πολιτικής που δεν δείχνει σεβασμό στην ανθρώπινη ύπαρξη. Κι έτσι, η ανασφάλεια γίνεται η καθημερινότητά μας και ο φόβος, το νέο φυσιολογικό.


V. Δημογραφική πραγματικότητα: ένας τόπος που γερνά και απομονώνεται


   Όταν μια πολιτεία ξεχνά τους ανθρώπους της, οι συνέπειες δεν είναι μόνο κοινωνικές είναι και δημογραφικές. Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία, ο πληθυσμός των Καλαβρύτων και των γύρω κοινοτήτων γηράσκει ραγδαία Οι ηλικίες άνω των 55 ετών αποτελούν πλέον την πλειοψηφία των κατοίκων. Σχεδόν ένας στους δύο (49,65%) είναι άνω των 55 ετών. Την ίδια στιγμή, οι νεότερες γενιές μειώνονται δραματικά. Χαρακτηριστικό είναι ότι το ποσοστό των νηπίων έως 4 ετών ανέρχεται μόλις στο 2,94%. Σε μια τέτοια κοινωνία, η υγειονομική αυτάρκεια δεν είναι πολυτέλεια. Είναι όρος επιβίωσης. Η πρόσβαση στην περίθαλψη δεν μπορεί να εξαρτάται από τον καιρό ή από τη βενζίνη στο ρεζερβουάρ.

   Και μέσα σε αυτή την πραγματικότητα, τίθεται ένα απλό αλλά θεμελιώδες ερώτημα: Πώς να επιστρέψουμε στα χωριά μας, εμείς που φύγαμε, όταν δεν διασφαλίζεται η Υγεία; Όταν τα Κέντρα Υγείας υπολειτουργούν, το Νοσοκομείο παλεύει με ελλείψεις και η πολιτεία δείχνει να μας έχει ξεχάσει;


VI. Από τη “διαβεβαίωση” του Υπουργού στην πολιτική πραγματικότητα


   Ο Δήμαρχος Καλαβρύτων, Θανάσης Παπαδόπουλος, συναντήθηκε πρόσφατα με τον Υπουργό Υγείας. Ο κ. Γεωργιάδης διαβεβαίωσε ότι “δεν προβλέπεται συγχώνευση” και ότι “οι νέοι οργανισμοί δεν υποκρύπτουν κατάργηση”. Μόνο που η γλώσσα της πολιτικής συχνά μεταφράζεται αλλιώς στην πράξη. Η “μη υποχρέωση” των ενοποιήσεων αφήνει χώρο σε διοικητικές αποφάσεις που μπορούν, με απλή υπογραφή, να αλλάξουν τη φυσιογνωμία ενός νοσοκομείου. Η επικοινωνιακή στρογγυλοποίηση δεν πείθει κανέναν. Όταν ένα νοσοκομείο υποχρηματοδοτείται, όταν δεν γίνονται προσλήψεις και όταν υπηρεσίες “παγώνουν”, η υποβάθμιση είναι γεγονός απλώς δεν το γράφει το ΦΕΚ.

   Και εδώ προκύπτει το ερώτημα που ζητά απάντηση: Παρά τις διαβεβαιώσεις, το Νοσοκομείο Καλαβρύτων έχει ήδη λάβει οδηγίες για τη διαδικασία σύνταξης των “Νέων Οργανισμών”, με προθεσμία έως τα τέλη Νοεμβρίου. Αν πράγματι “παραμένει ως έχει”, ποια πρόταση προτίθεται να υποβάλει η Διοίκησή του; Και γιατί ούτε ο Δήμαρχος Καλαβρύτων ούτε ο Διοικητής του Νοσοκομείου έχουν ενημερώσει επισήμως τους πολίτες; Η σιωπή μπορεί να είναι πολιτικά βολική, αλλά δεν συνιστά διαφάνεια ειδικά όταν διακυβεύονται ανθρώπινες ζωές.


VII. Κονδύλια υπάρχουν ή λείπει η πολιτική βούληση;


   Την ίδια στιγμή, το Ταμείο Ανάκαμψης διαθέτει εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ για την αναβάθμιση των δημόσιων δομών υγείας, την ενεργειακή βελτίωση και τον ψηφιακό εκσυγχρονισμό νοσοκομείων και Κέντρων Υγείας σε όλη τη χώρα. Κι όμως, τέτοια προγράμματα σπάνια αγγίζουν την ορεινή Ελλάδα, εκεί όπου η ανάγκη είναι μεγαλύτερη.

   Αντί να μιλάμε για συγχωνεύσεις και περικοπές, ας αξιοποιήσουμε τους διαθέσιμους ευρωπαϊκούς πόρους για να φτιάξουμε ένα Εθνικό Σύστημα Υγείας ανθεκτικό, ανθρώπινο και αποκεντρωμένο. Η ανάπτυξη και ο εκσυγχρονισμός δεν μπορεί να σημαίνουν να σβήνουν τα φώτα στα νοσοκομεία των βουνών. Αντίθετα, πρέπει να σημαίνει να ανάβουν ξανά, σε κάθε γωνιά της Ελλάδας. Η Δημόσια Υγεία δεν είναι χάρη του κράτους·. Είναι συνταγματικό δικαίωμα κάθε πολίτη. Το ίδιο το Άρθρο 21 παρ. 3 του Συντάγματος ορίζει ότι: «το Κράτος μεριμνά για την υγεία των πολιτών και παίρνει ειδικά μέτρα για την προστασία της νεότητας, του γήρατος και των αναπήρων». Επομένως, η υπεράσπιση της υγείας στα Καλάβρυτα δεν είναι πράξη αντίστασης μόνο. Είναι πράξη συνταγματικής συνέπειας.


VIII. Ένα κάλεσμα ευθύνης και συλλογικής δράσης


   Η προσπάθεια αυτή δεν είναι προσωπική είναι υπόθεση όλων μας. Το ψήφισμα που ξεκινήσαμε είναι μόνο η αρχή. Όμως για να έχει αποτέλεσμα, πρέπει να αφυπνιστούμε όλοι, γιατί τις τελευταίες δεκαετίες όλο και περισσότερα θυσιάζουμε σε αυτόν τον τόπο. Μάθαμε να μην διεκδικούμε, να χάνουμε σιωπηλά τα δικαιώματά μας και στο τέλος να ζούμε μέσα στην ανασφάλεια και την επισφάλεια. Υποστηρίξτε το ψήφισμα «Ναι στην ενίσχυση των υγειονομικών δομών του Δήμου Καλαβρύτων» στην πλατφόρμα του avaaz.org. Γιατί τα Καλάβρυτα και όλα τα Καλαβρυτοχώρια δεν χρειάζονται άλλη σιωπή. Χρειάζονται φωνές, πρόσωπα και ψυχές που να πιστεύουν πως ο τόπος μας αξίζει καλύτερα.

* Γεννημένη και μεγαλωμένη στη Δάφνη Καλαβρύτων, η Στεφανοπούλου Αναστασία σπούδασε Μαθηματικός στο Πανεπιστήμιο Πατρών. Από τότε ζει και εργάζεται στην Πάτρα, όπου ασκεί το επάγγελμα της μαθηματικού.

ΠΗΓΗ: Πέμπτη, Οκτωβρίου 23, 2025, https://www.kalavrytanews.com/2025/10/blog-post_693.html.