ΜΙΜΗΣ Α. ΝΙΚΟΛΑΟΥ: Από τη ζωή μου στην Κέρτεζη

(«Όσα είδα, όσα άκουσα, όσα έμαθα»: Βιβλιοπαρουσίαση)

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Η Κέρτεζη έζησε φέτος το Καλοκαίρι άλλη μία ευχάριστη συγγραφική έκπληξη! Ένα νέο βιβλίο μπήκε στη ζωή μας κι ένας νέος συγγραφέας εμφανίστηκε στα δημόσια πράγματα. Και προστίθεται σε αρκετούς παλαιότερους συγγραφείς, άνδρες και γυναίκες.

   Ο Δημήτριος (Μίμης) Α. Νικολάου, ο νέος μας Κερτεζίτης συγγραφέας, γεννήθηκε (1940) και μεγάλωσε στην Κέρτεζη. Γόνος ιερατικής οικογένειας, πολυμελούς, όπως πολλές στην επαρχία τα χρόνια εκείνα.

   Εδώ και αρκετά χρόνια είναι συνταξιούχος δάσκαλος και σχολικός σύμβουλος. Επί πλέον είναι και πτυχιούχος του τμ. Πολιτικής Επιστήμης και Κοινωνιολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου (Αθήνα), αλλά και σημαντικός γνώστης της επιστημονικής Βυζαντινής μουσικής με πάρα πολλές δεκαετίες πάνω στο αναλόγιο (στην Κέρτεζη από μικρό παιδί και ακόμα είναι δυναμικά ενεργός).

   Το έξοχο βιβλίο του με τον τίτλο «Από τη ζωή μου στην Κέρτεζη» και υπότιτλο «Όσα είδα, όσα άκουσα, όσα έμαθα» εκδόθηκε από τις εκδόσεις ΑΤΤΙΚΟΣ (Αθήνα) τον Ιούλιο του 2026 (1^η έκδοση). Αποτελείται από 180 σελίδες με πολύ καλή γραμματοσειρά και σπουδαία εμφάνιση. Την επιμέλεια είχε η κόρη του Βασιλική Δ. Θ. Νικολάου. Αφιερώνεται στην οικογένειά του.

   Το βιβλίο στους Κερτεζίτες και στις Κερτεζίτες προσφέρθηκε δωρεάν με προσωπική αφιέρωση για κάθε έναν χωριστά. Όλοι και όλες τον ευχαριστήσαμε για το καλοκαιρινό του δώρο. Φυσικά και πωλείται από τον εκδοτικό οίκο και στα βιβλιοπωλεία με τα οποία συνεργάζεται ο οίκος αυτός.

ΙΙ. Η ΔΟΜΗ ΤΟΥ

   Η δομή του ξεκινά με ενημερωτικό σημείωμα, στο οποίο τονίζει ότι «είναι η προσωπική κατάθεση ενός κοινωνικού χρονικού, με πρωταγωνιστή το χωριό μας, την Κέρτεζη…», (σ. 17). «Είναι η αναφορά μου στο παρελθόν του χωριού μας, χωρίς να εξιδανικεύεται ή να μηδενίζεται, χωρίς ωραιοποίηση, μεμψιμοιρία, επίκριση και καταδίκη και θα είμαι ευγνώμων εάν συντελώ στη διατήρησή του στη συλλογική μας μνήμη», (σ. 18).

   Ο Πρόλογος είναι μεν μικρός, αλλά θέτει το «περίγραμμα του ανά χείρας εγχειρήματος» (σ. 20). Εκτός από τον «απευθείας διάλογο με τα βουνά που την περιβάλλουν, προικίζεται με το προνόμιο του ευλογημένου φυσικού τοπίου…» (σ. 19), αλλά και «διαβαίνει το χρόνο αφήνοντας δραστικό αποτύπωμα, συμμετέχει και θυσιάζεται στους εθνικούς αγώνες του 1821 μέχρι και τα νεότερα χρόνια, αναπτύσσεται κοινωνικά μέσα από ζυμώσεις στις οποίες συμβαδίζουν σύνεση, φιλία, φιλαλληλία και φιλομάθεια αλλά και ατομικισμός, μικροψυχία, άγνοια και φανατισμός, …» (σελ. 19).

   «Η γενιά μου έρχεται από μια εποχή κατά την οποία το χωριό μας δεν είχε ηλεκτρικό ρεύμα, η τεχνητή νοημοσύνη και τα επιτεύγματά της υπερέβαιναν τη φαντασία» (σ. 19). «Ζήσαμε τον όλεθρο της κατοχής, τον αντιστασιακό αγώνα, την δίψα για απελευθέρωση, αλλά και την αίσθηση ‘’της πικρής απελευθέρωσης’’… Ζήσαμε τον ‘’βραχνά’’ των κοινωνικών φρονημάτων, τα χρόνια της χούντας (1967-1974) και τα επόμενα χρόνια με την ευοίωνη προοπτική της ευημερίας» (σ. 20).

   Ο κορμός του βιβλίου απαρτίζεται από 5 μέρη για τα οποία θα σημειώσουμε κάποιες πλευρές. Συνεχίζει με «ανεκδοτολογικά», «επίλογο», «βιβλιογραφία», αλλά και 4 σημαντικά παραρτήματα. Στην βιβλιογραφία αναφέρονται αφενός γενικότερα βιβλία που αφορούν το πλαίσιο στα αντίστοιχα μέρη του βιβλίου, αλλά και βιβλία από Κερτεζίτες συγγραφείς. Προσωπικά θέλω να τον ευχαριστήσω δημόσια για τις αναφορές και των δικών μου βιβλίων. Επίσης αναφέρονται βιβλία του Ανδρέα Χρυσ. Βορύλλα και της Γιούλας Γ. Κωνσταντοπούλου, όπως και άρθρα από την εφημερίδα «Η ΚΕΡΤΕΖΗ».

ΙΙΙ. ΜΕΡΟΣ 1^ο: ΚΑΤΟΧΗ, ΜΕΤΑΚΑΤΟΧΙΚΑ ΧΡΟΝΙΑ, ΕΜΦΥΛΙΟΣ, ΜΕΤΕΜΦΥΛΙΑΚΑ ΧΡΟΝΙΑ…

   Το μέρος αυτό χωρίζεται σε δύο κεφάλαια. Το 1^ο κεφάλαιο (σ. 23-41) καταλαμβάνει την περίοδο 1940-1946. Ειδική θετική μνεία γίνεται στο ΕΑΜ, αλλά και στην ίδρυση του ΕΑΜ Κερτέζης τον Απρίλη του 1943 στο ξωκκλήσι του Αη Γιώργη! Ο συγγραφέας αναφέρει τις πηγές του και είναι αρκετές και σημαντικές.

   Η συντριπτική πλειοψηφία των ονομάτων αναφέρονται με τα αρχικά του ονόματος και του επωνύμου τους. Είναι επιλογή του συγγραφέα, καθόλα σεβαστή, παρότι πολλοί από μας θέλουμε να μάθουμε, όχι μόνο τα γεγονότα που αναφέρονται, αλλά και τους μετέχοντες προγόνους μας, γνωστούς ή συγγενείς.

   Πολύ σημαντικά στοιχεία κατατίθενται για τους Ιταλούς στην Κέρτεζη με ιδιαίτερη μνεία για την μάχη στις Καστανιές (6^ος 1943).

   Αξιομνημόνευτη και συγκινητική ήταν η επάνοδος Ιταλού προσκυνητή (μαζί με τη σύζυγό του) τη δεκαετία του 1960 στην Κέρτεζη. Πρόκειται για Ιταλό που γλύτωσε από απαγχονισμό στον Πλάτανο έξω από την κεντρική μας Εκκλησία (Γέννηση της Θεοτόκου). Ο ίδιος θεωρούσε ότι σώθηκε μετά από προσευχές του στην Παναγία και ήλθε να προσφέρει ένα αντίδωρο. Γι’ αυτό ζήτησε από τον παπα-Ανδρέα να του ανοίξει το ναό!!!

   Επίσης μνημονεύεται η είσοδος του Άρη Βελουχιώτη (06.05.1944) μαζί με τον παπα-Ανυπόμονο (αργότερα ηγούμενος της Ι. Μονής Αγάθωνος στη Φθιώτιδα, Αρχιμ. Γερμανός Δημάκος).

   Ιδιαίτερη μνεία και καταγραφή στοιχείων αναφέρονται για την γερμανική σημαία του παλαιοημερολογίτη Αγαθάγγελου, το λαϊκό δικαστήριο, άλλες πληροφορίες γι’ αυτόν, αλλά και την εκτέλεσή του στο Σιγούνι, παρά την αναστολή της θανατικής ποινής του λαϊκού δικαστηρίου (Άνοιξη 1944)!!!

   Αξιοσημείωτο είναι επίσης το θλιβερό χρονικό σύλληψης του θείου του Ανδρέα Κόντη που απαγχονίστηκε από τους Γερμανούς στα Ψηλά Αλώνια της Πάτρας (9.5.1944) μαζί με άλλους 8 αντιστασιακούς πατριώτες. Σημειώνω ότι στα ΒΑ της πλατείας έχει αναρτηθεί σχετική μαρμάρινη πλάκα – μνημείο.

   Τέλος, καταγράφονται με γλαφυρό τρόπο ιδιαίτερα γεγονότα της εποχής που έζησε ο ίδιος,

συγγενείς του, γείτονες και συμπατριώτες. Επίσης, στο τέλος σημειώνονται και πολλοί Κερτεζίτες που εκτελέστηκαν στο λόφο του Καπή στα Καλάβρυτα (13.12.1943) από τους Γερμανούς κατακτητές, αλλά και στο λόφο Χαϊδαρίου στην Αθήνα (8.9.1944)…

   Στο 2^ο κεφάλαιο (σ. 43-58) καταγράφεται με πόνο ο θλιβερός, φιλοναζιστικός ρόλος της οργάνωσης «Χ», που συνέχιζε να δρα βεβαίως την περίοδο της δεκαετίας του 1940, αλλά και μέχρι την περίοδο της χούντας…

   Αναφέρονται ανατριχιαστικά γεγονότα που δείχνουν που κατάντησαν οι υπάνθρωποι αυτοί απέναντι σε συμπατριώτες, πολλές φορές χωρίς να έχουν καμία επί της ουσίας κατηγορία. Τα περισσότερα απ’ αυτά έγιναν την περίοδο του Εμφυλίου… Σημαντικά περιστατικά αναφέρονται ακόμα και στη χούντα των Συνταγματαρχών (1967-1974).

IV. ΦΥΛΛΑ ΖΩΗΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΕΡΤΕΖΗ ΜΙΑΣ ΑΛΛΗΣ ΕΠΟΧΗΣ

   Το 2^ο μέρος με βάση τον προηγούμενο τίτλο μας προσφέρει τρία κεφάλαια. Το 1^ο κεφάλαιο (σ. 61-77) σχετίζεται με το δημογραφικό και την καθημερινή ζωή. Για το πρώτο δεν χρειάζεται να σημειώσουμε πολλά πράγματα, αφού το ζήτημα αυτό είναι παρόμοιο, όχι μόνο στην επαρχία μας, αλλά σ’ όλη την ορεινότητα της χώρας…

   Αξίζει όμως να σημειώς0υμε τις αναφορές στην κατοικία, στις προμήθειες και τη διατροφή, στην ένδυση και υπόδηση, στα φωτιστικά μέσα, στις συγκοινωνίες, μεταφορές και του δρόμους του χωριού. Στη συνέχεια μπαίνουν στο κάδρο η υγεία και περίθαλψη, οι καπνιστές, αλλά και η επικοινωνία και ενημέρωση της εποχής. Μια περιγραφή που τις μεγαλύτερες γενιές, μας γέμισε με βαθιές αναμνήσεις!

   Το 2^ο κεφάλαιο (σ. 79-102), «οδοιπορικό στον τόπο και το χρόνο», μας κάνει ωραίες διαδρομές και νοερά περπατήματα. Εντυπωσιακό είναι το περπάτημα από το Κεφαλόβρυσο (η γειτονιά του) μέχρι το νέο δημοτικό σχολείο (η δική μου).

   Οι περιγραφές της αγοράς και των αρχοντόσπιτων, αλλά και των ναών έχουν τον πρώτο λόγο. Στη συνέχεια υπάρχει αναλυτική περιγραφή των πολλών καφενείων, του παλιού και νέου δημοτικού σχολείου στα οποία είχε την τύχει να φοιτήσει. Αξιοσημείωτες είναι οι αναφορές στα παιχνίδια εκείνης της μη ηλεκτρονικής εποχής.

   Περνάει κατόπιν στη φοίτησή του στο Γυμνάσιο Καλαβρύτων. Εκεί οι περιγραφές είναι ολοζώντανες και συναισθηματικές! Οι διακοπές του Καλοκαιριού παίρνουν ιδιαίτερη θέση, με το ποδόσφαιρο να κυριαρχεί. Βεβαίως αφορά τη μερίδα των παιδιών που δεν ανήκαν σε κατεξοχήν αγροτικές και κτηνοτροφικές οικογένειες. Τα παιδιά εκείνα των οικογενειών αυτών εργαζόμασταν πολύ σκληρά στις διακοπές…

   Στο 3^ο κεφάλαιο, «Εκκλησιαστική ζωή», έχει πολλά να μας γράψει. Βλέπετε είναι γόνος ιερατικής οικογένειας από παππού και πατέρα, αλλά και θείο. Οι αναφορές του αγγίζουν με λεπτομέρειες τις ακολουθίες του Ενιαυτού, μικρές και μεγάλες εορτές, αλλά αναφέρεται εκτενώς σε ιερείς, ψάλτες και επιτρόπους. Δεν λείπουν οι αναφορές σε νεωκόρους και παπαδάκια, που τότε υπήρχε υπερπροσφορά, σε αντίθεση με τη σημερινή εποχή των «ατροφικών αγελάδων»…

   Εκτενή αναφορά κάνει στο ζήτημα των ημερολογίων (και εορτολογίων) μιας και ο παππούς του παπα-Μήτσιος και ο πατέρας του παπα-Ανδρέας έπαιξαν κυρίαρχο ρόλο για πάνω από τριάντα χρόνια.

   Τα χρόνια εκείνα της μεγάλης έντασης, των εναλλακτικών λύσεων και του φανατισμού, λόγω άγνοιας μιας μερίδας που δεν μπορούσε δυστυχώς να κάνει διάλογο. Το ζήτημα όμως λύθηκε στη συνέχεια σε μεγάλο βαθμό, ενώ αμβλύνθηκαν τα πράγματα σιγά σιγά, χωρίς να έχει εκλείψει οριστικά το ιδιάζον τοπικό εκκλησιαστικό και όχι μόνο φαινόμενο.

V. Η ΠΑΡΑΔΟΣΗ… ΚΑΙ Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ

   Το 3^ο μέρος, με τίτλο «Η παράδοση», δεν καταλαμβάνει μεγάλο χώρο (σ. 127-131). Προλαβαίνει όμως να φέρει στο φως ξεχασμένα έθιμα και προλήψεις, να μας γράψει όλα τα αυθεντικά κάλαντα (Παράρτημα Δ) και τον σχετικό περιβάλλον απαγγελίας τους.

   Εκτενής, ερμηνευτική, αλλά και συγκρατημένα αισιόδοξη είναι η ματιά του στο σήμερα. Δεν είναι μόνο οι υποδομές που κατά καιρούς πραγματοποιούνται μετά τις μεγάλες μεταναστεύσεις, αλλά και οι πολλές δραστηριότητες των φορέων, αλλά και η ανάπτυξη καταστημάτων και σημαντικής αγοράς (σύγχρονη καφετέρια, δύο καφε-εστιατόρια, κρεοπωλείο, δύο μίνι μάρκετ)!

   Αναφέρεται στις δημόσιες υπηρεσίες που δεν λειτουργούν (δημοτικό σχολείο, ταχυδρομείο, χωροφυλακή), αλλά να ελπίσουμε ότι η σχετικά καλή διαπλάτυνση του δρόμου που ξεκίνησε, οι νέες παραγωγές μαζί με κάποιες παλιές, η ενοικίαση σύγχρονων κτηρίων – ξενώνων, θα προσθέσουν μια νέα δυναμική.

VI. ΑΝΕΚΔΟΤΟΛΟΓΙΚΑ – ΕΠΙΛΟΓΟΣ – ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ – ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ – ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ

   Το βιβλίο φτάνει στο τέλος του με μια εκτενή παρουσίαση σε ανεκδοτολογικές αναφορές (5^ο μέρος, σ. 143-145) που δίνουν μια χαριτωμένη όψη των αναμνήσεων!

   Συνεχίζει  μ’ έναν μεν μικρό επίλογο, αλλά καίριο για την προσπάθεια που κατέβαλε ο συγγραφέας. Πέρα από τα κίνητρα, τον σκοπό και το αποτέλεσμα, στο τέλος καταγράφει ένα τραγούδι «που θα μπορούσε να έχει γραφτεί και για το δικό μας χωριό» (σ. 148):

   «Καλότυχα είναι τα βουνά/καλότυχοι είν’ οι κάμποι / που χάρο δεν ακαρτερούν / φονιά δεν περιμένουν / μον’ περιμένουν άνοιξη, / να πρασινίζουν τα βουνά, / να λουλουδούν οι κάμποι. (Πολίτης: 1914, αναδ. 1998, 211)».

   Ενώ για τη βιβλιογραφία (σ. 149-150) αναφερθήκαμε στα εισαγωγικά, εδώ οφείλουμε να δώσουμε έμφαση στις φωτογραφίες (ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α, σ. 151-166). Φωτογραφικό υλικό από το οικογενειακό και προσωπικό αρχείο, το οποίο όμως αφορά την ευρύτερη κοινότητα, πλην κάποιων που έχουν πιο στενό ενδιαφέρον.

   Η συντριπτική πλειοψηφία είναι ασπρόμαυρες, πλην τεσσάρων έγχρωμων και αφορούν την αγορά της Κέρτεζης, εκκλησιαστικά γεγονότα, ορειβασίες, γυμνασιακά γεγονότα, αγροτικές αναφορές, αλλά και …ποδόσφαιρο.

   Στο ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Β (σ. 167-171) αναδημοσιεύει άρθρο – συνέντευξη που είχε πάρει από δυο κλασσικές κερτεζίτικες φιγούρες με παραδοσιακά καφενεία του χωριού (εφημ. Η ΚΕΡΤΕΖΗ, 1995), στην οποία, αν και σχετικά πρόσφατη, οι δυο καφεντζήδες πήγαν ακόμη πιο πίσω… Τα παραδοσιακά καφενεία αυτά πλέον έχουν εκλείψει…

   Στο ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Γ (σ. 173-174) αναδημοσιεύει πάλι άρθρο για την εορτή του Αη Γιώργη, στο οποίο βλέπουμε τη συνέχεια αυτού του εορτασμού – μικρού πανηγυριού (εφημ. Η ΚΕΡΤΕΖΗ, 5^Ος 1996).

VI. ΕΠΙΛΟΓΙΚΑ

   Κλείνοντας αυτή την απλή βιβλιοπαρουσίαση, θέλω να πω ότι ο συγγραφέας, αφενός έβγαλε ένα χρέος προς όλους εμάς όπως το αισθανόταν βαθιά στα κατάβαθα της ψυχής και το επεξεργαζόταν χρόνια, αφετέρου πλούτισε με τις αναφορές και τα στοιχεία που έμμεσα έβγαλε στο φως, να προστίθενται στο πάζλ των αναφορών πολλών πλέον Κερτεζιτών συγγραφέων.

   Προσωπικά οφείλω να τον ευχαριστήσω πενταπλά. Χάρηκα πολύ διαβάζοντας το βιβλίο και με ξεκούρασε τις μέρες που παρουσιάζαμε το δικό μου στην περιοχή.  Δεν λυπήθηκε να μου δίνει υλικό για τα βιβλία μου, ενώ ήδη ετοίμαζε το δικό του! Ανέφερε στη βιβλιογραφία και τίμησε και τα δικά μου βιβλία. Μου προσέφερε νέο υλικό και για το επόμενο βιβλίο που ετοιμάζω. Και τέλος, ενώ με τιμά με τη φιλία του, με βοηθά στα πρώτα μου, σαφώς πολύ καθυστερημένα, βήματα στο αναλόγιο της Κέρτεζης, αφού οι ανάγκες πλέον είναι εμφανείς.

   Εν τέλει, τον ευχαριστούμε οι Κερτεζίτες και οι Κερτεζίτισσες για τον κόπο του, το οποίο βεβαίως κατανοούμε πλήρως όσες και όσοι συγγράφουμε…

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: 1^η δημοσίευση. ΩΡΑ ΤΩΝ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ, φ. 104, ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2026, στήλη ΒΟΥΡΑΪΚΕΣ ΝΥΞΕΙΣ, σελ. 28-19.

Κέρτεζη: οι εξορμήσεις στα ξωκκλήσια

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Όπως πολλά χωριά στον ορεινό όγκο της χώρας μας, έτσι και στην Κέρτεζη έχουν κτιστεί πολλά παρεκκλήσια και ξωκκλήσια. Τα περισσότερα ξωκκλήσια, απ’ αυτά που είναι όρθια, κτίστηκαν τον 20^ο αι., κάποια λίγα αρχές του 21^ου και ένα τον 19^ο αι. Αντίθετα τα παρεκκλήσια (εντός του οικισμού) καταγράφονται στον 20^ο αι., ενώ τα περισσότερα έρχονται από την εποχή της τουρκοκρατίας. Κάποια παλαιά ανακαινίστηκαν με την πάροδο του χρόνου.

   Τα παρεκκλήσια μπορούν να λειτουργήσουν και την φθινοπωρινή περίοδο όταν εορτάζουν (Αη Δημήτρης), ενώ σε άλλα εγκαταλείφθηκε η αντίστοιχη λειτουργία τους στη χειμερινή περίοδο (Αγία Βαρβάρα, Άγιος Χαράλαμπος, Άγιοι Θεόδωροι, Αη Τρύφωνας). Κατά κανόνα βρίσκεται άλλη αφορμή για να λειτουργήσουν.

  Με τον ερχομό του Πάσχα την άνοιξη και το καλοκαίρι σχεδόν όλα τα παρεκκλήσια και ξωκκλήσια λειτουργούν μέχρι και τις ημέρες μας. Μόνο ο παλαιός κεντρικός Ναός της Κοιμησης της Θεοτόκου, που δεν έχει ακόμα μπει σε πρόγραμμα αποκατάστασης, και το ξωκκλήσι της Κάτω Παναγιάς έχουν δεκαετίες να λειτουργηθούν.

   Στο άρθρο αυτό θα καταγράψουμε με χρονολογική σειρά τις λειτουργικές εξορμήσεις μόνο στα ξωκκλήσια, ένα θα αναφέρουμε συνοπτικά λίγα στοιχεία για την ανέγερσή τους και στα ιερά Πρόσωπα στα οποία αναφέρονται.

Δημόσια παιδεία και δημόσιοι λειτουργοί μετά τα μνημόνια

• 

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Γνωρίζουμε οι ευρύτερα Καλαβρυτινές μάνες και γιαγιάδες, αλλά και οι Καλαβρυτινοί πατεράδες και παππούδες, με πόσους κόπους σπούδασαν στα Πανεπιστήμια από την περιοχή εκατοντάδες παιδιά (ειδικά μετά τη δεκαετία του 1950), χθεσινοί και σημερινοί επιστήμονες.

   Τα Πανεπιστήμια δεν είχαν δίδακτρα, τα βιβλία ήταν δωρεάν, υπήρχαν κουπόνια σίτισης σε σχετικά άπορους και δεν υπήρχε η σπάθη της διαγραφής των εργαζόμενων φοιτητών (πλην της απόπειρας του 1978 με το Ν. 815, που βρέθηκε για δεκαετίες στα σκουπίδια της ιστορίας)… Ανάμεσα σ’ αυτούς και ο γράφων, που προέρχεται από μια φτωχή αγροτική οικογένεια της Κέρτεζης, αλλά και πολλοί από σας….

  Πέρασαν κάποιες δεκαετίες με ιδιοτελείς και μονομερείς πολιτικές αρκετές φορές. Όμως, με το μηχανισμό των μνημονίων και της στενής επιτήρησης για δέκα ολόκληρα χρόνια (2010-2019) από τους «ετέρους» οδήγησαν το λαό στην απέλπιδα προσπάθεια ν’ αλλάξει καμιά δεκαριά κυβερνήσεις. Όμως οι 1000 περίπου νόμοι των μνημονίων έμειναν αλώβητοι. Κοντά σ’ αυτούς και μια βαθιά απογοήτευση που έστειλε πολλούς στην αποχή από τις εκλογικές διαδικασίες, έτσι που το 40% να είναι ένα μόνο 20%, και ν’ αντιστοιχεί στη μερίδα όσων περνούν ακόμα μια χαρά…

Φαράγγι, Βουραϊκός, Οδοντωτός

Του Παναγιώτης Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΟΙ ΠΛΗΜΥΡΕΣ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠΟΤΟΜΟ ΦΡΕΝΑΡΙΣΜΑ ΤΟΥ ΟΔΟΝΤΩΤΟΥ

   Τη χρονιά που πέρασε τέσσερα γεγονότα μεγάλης εμβέλειας συζητήθηκαν τόσο στα καφενεία, όσο και σε θεσμικό επίπεδο στην περιοχή μας.

   Τα συμβάντα εντός και εκτός ΟΠΕΚΕΠΕ και οι παραπλήσιες κινητοποιήσεις αγροτών, κτηνοτρόφων και μελισσοκόμων.

   Η πλημμύρα από τις φράουλες και μάλιστα σχετικά δίπλα στον Βουραϊκό, αλλά σίγουρα στο κλειστό οροπέδιό του.

   Οι πραγματικές πλημμύρες από τις συνεχόμενες βροχοπτώσεις, που εν τέλει γέμισαν με νερά τους υδροφόρους ορίζοντες, παρά τις πλημμύρες σε κομμάτια του αναδασμού.

   Και τέλος, το αργό στην αρχή, αλλά και το απότομο φρενάρισμα του ιστορικού οδοντωτού, που πλήττει εδώ κι ένα χρόνο εν μέρει και καίρια από τα μέσα Μαρτίου την τουριστική κίνηση στην πολίχνη των Καλαβρύτων.

Τρία Καλαβρυτινά μοναστήρια στην καρδιά του 1821

(Η εκτενής εισήγησή μου στις 21 Μαρτίου στα Καλάβρυτα)

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Στα όρια του οροπεδίου του Βουραϊκού υπήρχαν ακριβώς μετά την επανάσταση του 1821 12 μοναστήρια. Από την επίθεση στα μοναστήρια που έκανε η Αντιβασιλεία στις 7.10.1833 (ανδρικά), 9.3.1934 (γυναικεία) και 8.5.1934 (απαγόρευση δωρεών), έμειναν τα επτά ανδρικά.^[1] Ανάμεσά τους έμειναν ισχυρά τρία μεγάλα, όχι το ίδιο ξακουστά και τα τρία.

   Τα τρία μοναστήρια δημιουργούν στο χάρτη ένα νοητό ευθύγραμμο τμήμα, όπου ανάμεσά τους είναι τα Καλάβρυτα, από ΒΔ προς ΝΔ: Μ. Σπ. – Καλ/τα – Αγ. Λαύρα. – Αγ. Θεόδωροι. Οι δρόμοι πρόσβασης μέχρι το 1900 περίπου δεν είχαν καμία άμεση σχέση με τους σημερινούς. Ήταν αρχαίοι που απέφευγαν βάλτους, απότομα ανεβάσματα, ενώ διάλεγαν πρόποδες βουνών και διάσελα, όσο γίνονται πιο χαμηλά

ΙΙ. ΤΕΣΣΕΡΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΤΟΥΣ

Συνέχεια →

Δυό βιβλία που δένουν μια ριζοσπαστική Θεολογία με μια ριζοσπαστική κοινωνικοπολιτική κριτική ως δώρο

Του Νίκου Α. Κουραμπή*

   Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Στα ίχνη του συλλογικού ανθρώπου – 55 σημαδούρες κοινωνικής και υπαρκτικής θε-ανθρωπολογίας, Αθήνα, Αρμός, 2019, σ. 382 [Α]

   Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Από την αχαϊκή γη έως του κόσμου τα πέρατα – για μια απελευθερωτική θε-ανθρωπολογία: υποδείγματα, θραύσματα, Μεγάλη Σύνοδος 2016, «3^η Ρώμη», πρόλογος Θανάσης Ν. Παπαθανασίου, Αθήνα, Αρμός, 2022, σ. 565 [Β]

   Τα δύο αυτά βιβλία [Α και Β] ανήκουν στο ρεύμα της ελληνικής-δημοκρατικής λαϊκής Ορθοδοξίας που αγαπά τον πολιτισμό, την τέχνη και τις επιστήμες του ανθρώπου και αγωνίζεται για κοινωνική δικαιοσύνη ενώ δεν φοβάται την χριστιανική αυτοκριτική.

   Ο Παναγιώτης Μπούρδαλας είναι Θεολόγος και επιστήμονας (φυσικός) και τιμά τη σχέση επιστήμης – θρησκείας, πίστης – γνώσης μακριά από τα συνήθη ιδεολογήματα, κάτι που εύκολα και ουσιαστικά αποδεικνύεται από τα βιβλία του – γι’ αυτό βάζει και ποιήματά του ανάμεσα στα κείμενά του, ώστε να συνδέονται όλοι οι κόσμοι. Τα βιβλία του τολμούν να είναι μια αυτοαποκάλυψη, νους και αισθήματα ταυτόχρονα μακράν συναισθηματισμών, η δουλειά του Παναγιώτη «θα μείνει» γιατί είναι μια προσωπική αλλά έντιμη καταγραφή των τελευταίων 50 χρόνων, μια πνευματική περιουσία που αποκτήθηκε με στοχασμό και ακτιβισμό. Τα λόγια του ρέουν σαν τα νερά της Κέρτεζης Καλαβρύτων, της πατρίδας του, και η θε-ανθρωπολογία του ιλαρού κόπου του ως αγίασμα – γήϊνο και θεϊκό συμπλέουν, χώμα και ουρανός. Ο όρος του «θε-ανθρωπολογία» εκφράζει συνοπτικά τη περίφημη -αλλά αγνοημένη- συνεργασία Θεού και Ανθρώπου, που στέκει δυναμικά και αποφασιστικά απέναντι σε κάθε Απόλυτο Θεό και τον ολοκληρωτισμό που εκπροσωπεί με τους αδιάφανους εκπροσώπους του επί γης.

   Αγαπάει ελεύθερα τους ανθρώπους του και τους παρουσιάζει χωρίς να τους ειδωλοποιεί «αγιογραφώντας» τους, έτσι απλά, είναι οι άνθρωποί του και ο τόπος του που υποστασιάζουν το σύμπαν, και είναι ευγνώμων με μη ψυχολογικά αλλά και πηγαία αισθήματα. Πρόσκληση στον αναγνώστη να κάνει το ίδιο αποφασιστικό βήμα και να μη βαριέται ως δήθεν συνηθισμένους και βαρετούς τους ανθρώπους του και τον τόπο του, να περπατήσει την δικιά του περπατησιά όπως ο Παναγιώτης που συγκινεί χωρίς να επιβάλλεται. Ο έρωτας του συγκεκριμένου είναι έρωτας του οικουμενικού. Πατριωτισμός και κοινωνισμός και θρησκευτικές ενοράσεις ταυτόχρονα και αλληλοϋποστηριζόμενα.

   Τα δυό βιβλία δένουν μια ριζοσπαστική Θεολογία με μια ριζοσπαστική κοινωνικοπολιτική κριτική ως δώρο για τον καθημερινό αλλά σκεπτόμενο άνθρωπο και πολίτη που δεν είναι απαραίτητα «θρησκευόμενος». Και τα δύο βιβλία ανακεφαλαιώνονται στο ότι η αγάπη είναι και πολιτική πράξη. Ο αστείρευτος πλούτος των χρήσιμων πληροφοριών ανταμοίβει εκείνον που θα θελήσει να αναμετρηθεί με την οργανωμένη και βιωμένη και χωνεμένη γνώση που παρέχεται ως μπούσουλας για τις δικές του αναζητήσεις. Με τα δικά του λόγια «ο τριαδικά συλλογικός άνθρωπος, ο θε-ανθρωπολογικά ευχαριστιακός – αλληλέγγυος – υπαρκτικός/νηπτικός τρόπος αντίληψης, πίστης και πρακτικής αποτελεί έναν αντίποδα, τόσο στην ισοπεδωτική αμφισβήτηση, όσο και στ’ ανταγωνιστικά άτομα ή στις «συντεχνίες» τους. Ταυτόχρονα αυτός ο τρόπος ύπαρξης μπορεί να γονιμοποιήσει τα «ουτοπικά» κινήματα, ξεπερνώντας την αντίληψη του ανθρώπου ως «συμπαγών μαζών», εισάγοντας μια αντανάκλαση της αγιοτριαδολογικής θε-ανθρωπολογίας στο χώρο της εκκλησιολογίας και άρα της κοινωνίας» [Α 14].

   Ας επιλέξουμε μερικά διαμαντάκια στο σημείο αυτό: «αυτού του νεκρού ιδεολογήματος του «ελληνοχριστιανισμού», του νόθου κράματος «πίστης και εξουσίας»» [Α 146] / «…το αδιέξοδο κάθε αποτυχημένου δοσίματος στον άλλο (πορνεία)…» [Α121] / «το Πνεύμα το Άγιο αγνοείται στην «κατοικία» Του, μέσα ή δίπλα στις καρδιές που πάλλονται. Ο Θεάνθρωπος Χριστός ή γίνεται πολιτικός επαναστάτης ή φιλόσοφος της σχολής των Εσσαίων ή ηθικός δάσκαλος ή περίεργος εξωγήϊνος … Οι άνθρωποι αποφασίζουμε να παραμένουμε ζώα-κτήνη. Αρκεί να χωρισθούμε σε συνομοταξίες, ανάλογα με το τι κατασπαράσσουμε κάθε φορά…» [Α163] / «(για τον Μέγα Βασίλειο) ο Μωυσής πρώτα πήρε την κοσμική σοφία στην Αίγυπτο και κατόπιν μπήκε «στα θεολογικά».» [Β129] / «ο λεγόμενος «ορθόδοξος φονταμενταλισμός», που ως καρκίνωμα σιγοτρώει το κορμί της Ορθόδοξης Εκκλησίας, στο τέλος θα νικηθεί και θα ‘ξωπεταχτεί, όπως και τόσα άλλα καρκινώματα στην εκκλησιαστική ιστορία. Είναι συνδεδεμένος ιδεολογικά με τον αμερικάνικο «προτεσταντικό φονταμενταλισμό» και τα «νεοφασιστικά ακροδεξιά μορφώματα», κυρίως του δυτικού κόσμου» [Β 142]

   Η ομίχλη των παραεκκλησιαστικών οργανώσεων-σεκτών διαλύεται [Β 446-452], απλοί παπάδες του λαού μας [Β 46-123] είναι φωτεινά πρότυπα προς μίμησιν και όχι οι αυταρχικές σκιές του γεροντισμού. Ο συγγραφέας μας δεν φείδεται θάρρους γιατί δεν υστερεί σε γνώση και αισθήματα για να εξηγήσει ακανθώδη ζητήματα που αναφέρονται στα περιεχόμενα των βιβλίων.

   Εύχομαι σε μελλοντική του δουλειά ο συγγραφέας της θε-ανθρωπολογίας, αλλά και εκκλησιοκεντρικότητας (π.χ. Α 23-146 όπου πραγματώνεται ο διάλογος της εορτολογικής Ορθοδοξίας με το σύγχρονο κόσμο), να αναμετρηθεί με την πρόσκληση για έναν πνευματολογικό χριστιανισμό απελευθερωμένο από τη θρησκευτικότητα όπως θυμάμαι να τον προτείνει ο μοναχός Μιχαήλ (Χατζηαντωνίου): «Ο Θεός τις έσχατες μέρες θ’ απλώσει το πνεύμα Του κι εκτός της επίσημης εκκλησιαστικής δομής. Απλοί άνθρωποι θα μπορούν να λένε ουράνια πράγματα κλπ». Ή, μήπως, καλό θα ήταν να διάγουμε το βίο μας με ευφρόσυνη ταπεινότητα μεταξύ των δύο διαλεκτικά; Αλλά σίγουρα να σταματήσει η άζωη ρηχότητα που διατείνεται ότι «άλλο άγιος» και «άλλο καλός» άνθρωπος η οποία μόνο συγχυσμένες φρένες και δόλιες συμπεριφορές και ανέραστους ανθρώπους κατασκευάζει, με τελική και ουσιαστική λύση τον χριστιανικό ανθρωπισμό που αναδεικνύει ποικιλοτρόπως ο συγγραφέας μας.

   Τα βιβλία αυτά είναι μοιραίο να μην διαβαστούν «από τους πολλούς» γιατί η ανθρώπινη μάζα αρέσκεται σε φανταχτερές ψευδαισθήσεις και φοβάται να ζήσει απλά ενώ δεν συμφέρει κανέναν σήμερα η ισορροπία τους που απλόχερα προσφέρουν, οι φαντασιώσεις κερδίζουν φαινομενικά το παιχνίδι έναντι της πραγματικότητας με τις πραγματικές της ανάγκες, εν τέλει, επιλέγουμε συνειδητά τα κραυγαλέα ονόματα και τις φευγαλέες εντυπώσεις. Διαβάζοντάς τα είσαι σε μια ανοδική πορεία και περπατάς σταθερά με το δικό σου βηματισμό κι ας είναι η ζωή του συγγραφέα ο δρόμος. Υπάρχουν πολλοί που ξέρουν τους νόμους της ζωής – αλλά για να επαίρονται και να κομπάζουν, όχι για να τη ζουν. Ο συγγραφέας μας απλά αλλά και αδρά μας λέει «εγώ έζησα τη ζωή μου και συνεχίζω να ζω τη ζωή μου».

   Αν αντέξει ο αναγνώστης αυτήν την γλυκιά υποσυνείδητη πρόσκληση να ζήσει και εκείνος τη δική του ζωή το παιχνίδι κερδήθηκε και η ευγνωμοσύνη λάμπει. Εγώ έγραψα γι’ αυτά τα βιβλία από διάθεση να τα γνωστοποιήσω σε δυό-τρεις. Δεν έμεινα ευχαριστημένος με τη βιβλιοπαρουσίαση αυτή, εγώ όμως κέρδισα σε σκέψη και αισθήματα αφουγκραζόμενος τον Παναγιώτη Μπούρδαλα. Ευχαριστώ και καλοτάξιδα!

   * Ο Νίκος Α. Κουραμπής είναι Θεολόγος Εκπαιδευτικός, Διδάκτωρ Κοινωνιολογίας Παντείου Πανεπιστημίου

   Σημείωση: Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό ΣΥΝΑΞΗ 177 (2026), σελ. 98-100 [Ιανουάριος-Μάρτιος 2026 / ΑΦΙΕΡΩΜΑ: Παγκόσμιος Νότος].

Καλαβρυτοχώρια: Συγγραφικός και επιστημονικός οργασμός!

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΒΙΒΛΙΑ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΕΣ

      Βεβαίως μαζί με το «κρασί» (πολιτισμός) θέλουμε και «ψωμί» (επιβίωση). Κι αυτή η υπόθεση του ψωμιού περνάει από σαράντα κύματα, πάλι στην εποχή μας. Και θα παλέψουμε, ο καθείς με τα όπλα του, αλλά και μαζί. Δεν θ’ αφήσουμε όμως τη ζωή χωρίς κρασί… και γι αυτό θα μιλήσουμε στο άρθρο αυτή τη φορά.

   Τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια συγγραφική έκρηξη, όσον αφορά τα Καλάβρυτα ως έδρα, αλλά και τα Καλαβρυτοχώρια.  Νομίζω ότι έχει τρεις διαστάσεις. Αρθρογραφία, προσωπικά συγγραφικά έργα και συμμετοχή σε συλλογικούς τόμους. Ας προσθέσουμε και τ’ άλλα είδη τέχνης, όπως π.χ. τα ντοκιμαντέρ, θεατρικά, εκθέσεις φωτογραφίας, κλπ, τότε πρόκειται για πολύ πλούσιο υλικό.

   Από τη μία στον έντυπο και ηλεκτρονικό τύπο δημοσιεύονται έρευνες, άρθρα επιστημονικά ή απόψεις, τοπικού ή και γενικότερου ενδιαφέροντος. Υπάρχουν σταθεροί αρθρογράφοι και ερευνητές αρκετοί και αρκετές ή περιστασιακοί. Μένουν μόνιμα, για πολύ στην περιοχή ή όχι. Δεν έχει και μεγάλη σημασία για το έργο τους. Είναι τόσο το πλήθος που π.χ. προτάθηκε στην λογοτεχνική συνάντηση (25.01.2026) που έγινε στο Πολύκεντρο πολιτιστικό Κέντρο του Δήμου ότι σχεδιάζεται η συλλογή τους και έκδοσή τους σε έναν ή περισσότερους τόμους, από τον επικεφαλής της ΩΡΑΣ των Καλαβρύτων και της αντίστοιχης ιστοσελίδας.

Συνέχεια →

Στ’ αλώνια και στα σαλόνια

Χριστιανο-μαρξιστικός διάλογος: Όπως τον έζησα και τον κρίνω

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

α. Το βάπτισμα του πυρός…

   Οκτώβρης 1973: Είμαι πρωτοετής φοιτητής στο Πανεπιστήμιο της Πάτρας (τμήμα Φυσικό). Πήγα στο Παράρτημα του Πανεπιστημίου επί της Κορίνθου (πάνω από την πλατεία Όλγας, στο κέντρο) για να κάνω την εγγραφή μου. Έγινε επιτυχώς. Άρχισα, λοιπόν, να φοιτώ. Δεν γνώριζα τι θα με περίμενε στη γωνία της ιστορίας σε λίγες ημέρες…

   Άρχισαν τα μαθήματα και οι μαζικές παρακολουθήσεις. Μαθηματικά, Φυσική, Χημεία, κλπ. Κάποια στιγμή σε μία απ’ αυτές στο αμφιθέατρο μπαίνει μια ομάδα φοιτητών γενειοφόρων και κάποια φοιτήτρια, μεγαλύτεροι σε ηλικία από μένα. Ζητούν από τον καθηγητή να σταματήσει το μάθημα και να φύγει! Ω, τι έκπληξη ήταν αυτή!

   Μας ενημέρωσαν όλους και όλες αναλυτικά για την κατάσταση στο Πανεπιστήμιο, για τους εγκάθετους φοιτητές, για τους ασφαλίτες που κυκλοφορούσαν ανάμεσά μας, για τη νοθεία στις φοιτητικές εκλογές την προηγούμενη άνοιξη, για το ρόλο της διοίκησης και του ίδιου του διορισμένου Πρύτανη Τάγαρη…

Συνέχεια →

Νίκο, 35 χρόνια μετά: Σχολεία, πρωτογενής παραγωγή και Οικουμένη στενάζουν

Ομιλία του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Νίκο ζεις, εσύ μας οδηγείς!

Νίκο, τριάντα πέντε χρόνια μετά τη δολοφονία σου, η εκπαιδευτική κοινότητα, οι συνταξιούχοι εκπαιδευτικοί, οι εργαζόμενοι και η νεολαία δεν ξεχνούν ότι  δεν έπεσες τυχαία. Δολοφονήθηκες υπερασπιζόμενος τη Δημόσια Δωρεάν Παιδεία, το δικαίωμα μιας κοινωνίας να μορφώνεται. Δολοφονήθηκες υπερασπιζόμενος τους μαθητές μας από την παρακρατική επίθεση που εξαπολύθηκε για να σπάσουν οι μαθητικές καταλήψεις τότε, μεταξύ 1990 και 1991.

Νίκο, η θυσία σου δεν είναι μνημείο του παρελθόντος, γιατί ζει μέσα στους αγώνες. Είναι εργαλείο του παρόντος και πυξίδα του μέλλοντος. Είναι η απόδειξη ότι η δημόσια παιδεία δε χαρίζεται, η δημοκρατία δεν παραχωρείται, η αξιοπρέπεια δεν διαπραγματεύεται. Είναι οι απόδειξη ότι οι κοινωνικοί αγώνες γράφουν ιστορία.

Συνέχεια →

Ένα τάβλι και λίγος καφές για όλες τις επιστήμες

(βιβλιοπαρουσίαση του νέου βιβλίου του Γιώργου Πλούμη)

Του Παναγιώτη Α. Μπούρδαλα*

Ι. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

   Ο Γιώργος Πλούμης τελικά δεν είναι μόνο χημικός και δεν ήταν μόνο συνάδελφος στα σχολεία. Είναι πλέον κι ένας αγαπημένος μου συγγραφέας. Όχι μόνο γιατί η γλώσσα του ρέει όπως τα νερά στα βουνά της κεντρικής Ρούμελης και στο Κρυοβούνι της, όχι μόνο γιατί συνδέει το παλιό με το καινούριο, αλλά και γιατί από τη μια μας διδάσκει με φόντο μεγάλες εικόνες και μικρές λεπτομέρειες, αλλά και από την άλλη με γυρίζει κι εμένα προσωπικά πίσω στα βουνά του βόρειου Μωριά και στην περιοχή των Καλαβρύτων.

   Ο Γιώργος φαίνεται ότι αγαπούσε πολύ τον παππού του Βαγγέλη, τον πατέρα της μητέρας του Βασιλικούλας. Τον βάζει, λοιπόν, στο κέντρο του μυθιστορήματός του. Τον βάζει δίπλα του και λίγο απέναντι. Όχι γιατί τους χωρίζουν δυο γενιές, όχι γιατί είχαν διαφορετική πορεία στη ζωή, αλλά γιατί ανάμεσά τους μπήκε ένα τάβλι.

Συνέχεια →